Tünel Ekonomisi
İNG
Tunnel Economy
ALM
Tunnelwirtschaft
FRA
Économie tunnel
ARA
اقتصاد الأنفاق
Tünel ekonomisi, Gazze Şeridi’nde işgalci İsrail’in ablukası sonucunda ortaya çıkan ve Mısır sınırı boyunca kazılan yer altı tünelleri aracılığıyla mal ve hizmet akışının sağlandığı enformel sistem olarak tanımlanmaktadır (MEED, 2010). Gazze Şeridi’nde yer alan tüneller ilk olarak 1980’li yılların başlarında Refah ile Mısır arasında ’ye mal akışının sağlanması için açılmıştır (Jurnal.ist, 2024). 1990’lı yılların ortalarında bu tünellerde sigara, akaryakıt, çiftlik hayvanları, taşıt ve silaha kadar dar geçitlere sığabilecek her şey taşınmıştır (Jurnal.ist, 2024; Rubenstein, 2015: 120).
2007 yılında Hamas’ın Gazze yönetimini ele almasının ardından işgalci İsrail’in artarak devam ettirdiği hukuksuz ve insanlık dışı politikalarına karşı bu ekonomik yapı, bir hayatta kalma stratejisi olarak çok önem kazanmış ve oransal olarak da artmıştır (Pelham, 2012: 8-10; Ak, 2024: 728). Ancak rejim bu yolla yapılan ticareti kaçakçılık olarak nitelendirmiş ve 2015’te Mısır ile yaptığı iş birliğiyle tünellere su basarak bu geçişleri kullanılamaz hale getirmiştir. Tünelleri kapatma operasyonu büyük oranda etkili olmuş ve Gazze ekonomisi ciddi zarar görmüştür. Tüm bu gelişmelere rağmen son dönemde Hamas’ın bu tünelleri yeniden işler hale getirmeye çalıştığı görülmüştür (Jurnal.ist, 2024).
2007 yılından itibaren ’in hukuksuz bir şekilde uyguladığı ekonomik abluka ve ambargolar nedeniyle Gazze’nin, Refah kentinin yer altı tünellerinden intikal ettirelen ticari mallara ve insani malzemelere bağımlılığını daha da artırmıştır (Pelham, 2012: 8-10). İşgalci İsrail ve Sisi yönetimindeki Mısır’ın sınır geçişlerini kapatmasıyla Gazze’nin ekonomik anlamda maruz bırakıldığı izolasyon, önemli bir nüfusu barındıran bölgenin insani ve hayati önem arz eden mallardan mahrum kalmasıyla sonuçlanmıştır (Ataullah, 2013). Bu koşullar altında, Mısır sınırı boyunca kazılan yer altı tünelleri, ablukanın getirdiği kısıtlamaları aşmanın temel aracı haline gelmiştir (Ak, 2024).
Yıllar içerisinde tünellerden yapılan ticaret, gelir kaynağı olarak da görülmüş, ticaret arttıkça tüneller de genişlemiştir (Pfeffer, 2014). 2009 yılında zirve noktasına ulaşan tünel faaliyetleri sırasında, fazlaca ticari tünelin aktif olduğu ve bu tünellerin birçok kişiye istihdam sağladığı tahmin edilmektedir (Pelham, 2014). O yıllarda Mısır ile 500 ayrı tünelden yapılan ticaretin yaklaşık 700 milyon dolar hacme ulaştığı bilinmektedir (UN, 2014).
Tünel ekonomisinin işleyişi hem güvenliği hem de tüketim malları tedariki açısından Gazze’nin hayati ihtiyaçlarını karşılamaktadır. Yer altı bağlantıları aracılığıyla günde tonlarca mazot ve benzinin Gazze’ye aktarıldığı; ham madde, ekipman ve diğer üretim girdilerinin yanı sıra çeşitli ithal malların da bu tüneller vasıtasıyla bölgeye ulaştırıldığı rapor edilmektedir (MEED, 2010; Pelham, 2014; UN, 2014).
Tünel ekonomisi, İsrail’in ağır ambargosu altında hayat mücadelesi veren bölge halkının başlıca geçim kaynaklarından birini oluşturmaktadır (Ataullah, 2013; Pelham, 2014). Gazze’nin Mısır sınırındaki Refah kenti Belediye Başkanı Subhi Ebu Rıdvan’ın verdiği bilgilere göre, Mısır’daki askeri darbeye kadar sınırda 220 tünelin aktif olarak çalıştığı, ancak Mısır ordusunun yoğunlaştırdığı yıkım faaliyetleri sonrasında aktif tünel sayısının 10’a düştüğü belirtilmektedir. Mısır’ın uyguladığı sıkı güvenlik önlemleri nedeniyle halihazırda sadece bu az sayıdaki tünelden sınırlı miktarda inşaat malzemesi ve gıda maddesinin geçişi sağlanabilmektedir (Ataullah, 2013; Pelham, 2014).
Mısır, 2013 yılında bölgede kaçakçılık faaliyetini engellemek maksadıyla tünelleri kanalizasyon ve deniz suyu ile tıkamaya çalışmıştır (Gritten, 2023; Slesinger, 2018: 28). Sisi tarafından yapılan askeri darbenin ardından yoğunlaşan yıkım faaliyetleri, bölge halkını başlıca geçim kaynaklarından da mahrum bırakmıştır (Ataullah, 2013). İşgalci İsrail’in kara sınırında bazen kısa süreli de olsa uyguladığı kısmi gevşetme, tünel akışını bir ölçüde rahatlatsa da hukuk dışı ablukanın sürmesi nedeniyle tüneller Gazze için hayati önem taşımaya devam etmektedir.
İşgalci İsrail’in düzenlediği operasyonlarla insani ve bir önem taşıyan bu tünellerin yıkılması, Gazze ekonomisi üzerinde büyük tahribata yol açmakta ve bölgedeki işsizlik oranlarında ciddi artışa neden olmaktadır. İsrail’in uyguladığı ambargo koşullarında, tüneller Gazze’nin “can damarı” olarak nitelendirilmektedir çünkü bölge halkı için alternatif bir geçim kaynağı bulunmamaktadır (Ataullah, 2013).
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Ak, T. (2024). “İsrail-Filistin Çatışmasında Gazze Tünellerine Bakış”. Turkish Studies - Economy, 19 (3), 721- 735.
- Ataullah, A. (2013), “Yıkılan Tüneller Gazze Ekonomisini Vurdu”, Anadolu Ajansı. Erişim Tarihi: 29. 09. 2025, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/yikilan-tuneller-gazze-ekonomisini-vurdu/221062.
- Gritten, D. (2023). “Israel Targets Hamas’s Labyrinth of Tunnels Under Gaza”. BBC News. Erişim Tarihi: 29.09.2025, https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67097124.
- Jurnal.ist (2024). Refah: Çalınmış Sınırın Hikayesi. GZT. Erişim Tarihi: 01.10.2025, https://www.gzt.com/jurnalist/refah-calinmis-sinirin-hikayesi-3786454.
- MEED (2010). Gaza: Tunnel Economy Struggles on Middle East Economic Digest. Erişim Tarihi: 28.09.2025, https://www.meed.com/gaza-tunnel-economy-struggles-on/.
- Pelham, N. (2012). “Gaza’s Tunnel Phenomenon: The Unintended Dynamics of Israel’s Siege”. Journal of Palestine Studies, 4 (1), 6-31.
- Pelham N. (2014). “Gaza’s Tunnel Complex”. Middle East Report. Erişim Tarihi: 29.09.2025, https://merip.org/2011/11/gazas-tunnel-complex/.
- Pfeffer, A. (2014). “Hamas is Losing on the Battlefield but Hitting Israel Where it Hurts”. Haaretz. Erişim Tarihi: 29.09.2025, https://www.haaretz.com/2014-07-24/ty-article/.premium/hamas-hitting-israel-where-it-hurts/0000017f-dc86-d3a5-af7f-feae2c450000.
- Rubenstein, D. (2015). “Hamas’ Tunnel Network: A Massacre in the Making”. Goodman H. & Gold, D. (Ed.), The Gaza War 2014: The War Israel Did Not Want and the Disaster It Averted (s.119-129). Kudüs: Jerusalem Center for Public Affairs.
- Slesinger, I. (2018). “A Cartography of the Unknowable: Technology, Territory and Subterranean Agencies in Israel’s Management of the Gaza Tunnels”. Geopolitics, 25, 71-85.
- UN (2014). Is the Closure of the Tunnels from Egypt Further Suffocating the Gaza Economy?. Erişim Tarihi: 29.09.2025, https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-196041/.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Yurtseven, Muhammet. “Tünel Ekonomisi”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1500-1502. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.