Mülteci Ekonomisi
İNG
Refugee Economy
ALM
Flüchtlingswirtschaft
FRA
Économie des Réfugiés
ARA
اقتصاد اللاجئين
Arapça kökenli olup bir yere sığınan kimse anlamına gelen “mülteci” kelimesi zulüm veya tehlike nedeniyle ülkesini terk eden ve başka bir ülkeye sığınan kişileri tanımlamak için kullanılmaktadır. Yunanca “oikos” (ev) ve “nomos” (kural) kelimelerinin birleşiminden oluşan “Oikonomía” (οἰκονομία) kelimesi ise “ev yönetimi” anlamına gelmektedir. Ekonomi kavramı zamanla genişleyerek; üretim, tüketim, dağıtım ve ticaret gibi faaliyetleri kapsar hale gelmiştir. Mülteci ekonomisi kavramı ise, zorla yerinden edilen bireylerin, yerleştikleri bölgelerdeki süreçlere katılımını ve bu süreçler üzerindeki etkilerini inceleyen bir ekonomik araştırma alanını ifade etmektedir (Betts vd., 2017: 8). Bu anlamda mülteci ekonomisi iktisadi literatürde mikro ve makroekonomik açıdan incelenmektedir. Mikroekonomik açıdan, bireysel ve düzeyinde ekonomik faaliyetler ve kararlar ön plana çıkarken, makroekonomik açıdan; ulusal ve bölgesel piyasaları, ekonomik büyüme, kamu maliyesi ve sosyal harcamalar gibi daha geniş ekonomik etkiler değerlendirilmektedir (Jacobsen, 2005: 9-10; Ruiz & Vargas-Silva, 2016: 667-670).
’in 1948’deki işgalinin ardından in büyük bir kısmının yerinden edilmesiyle başlayan mülteci krizi, Filistinlilerin ekonomik faaliyetlerini ciddi şekilde etkilemiş ve onları mülteci kamplarında yaşamaya zorlamıştır. Günümüzde dahi ve Gazze Şeridi’nde, 1948’de yaşadıkları yerlerden zorla sürgün edilen mülteciler iç göçmen olarak yer değiştirmeye devam etmektedir. İlk etapta çoğunlukla Lübnan’a göç eden Filistinliler, daha sonra İsrail saldırıları ve ekonomik nedenlerin etkisiyle Ürdün’e geçmiştir. 1948 Nekbe’si (Büyük Felaket) ’de mülteci krizinin başlangıç noktasıdır. O dönemde Filistin nüfusunun yüzde 80’i mülteci konumuna düşmüştür. Birleşmiş Milletler Filistinli Mültecilere Yardım ve Bayındırlık Ajansı (UNRWA) verilerine göre, 1950’de 750.000 olan sayısı, 2023 itibarıyla 5,9 milyona ulaşmıştır. 2023 yılı başlarında Filistin nüfusunun yüzde 30’unu oluşturan 1,5 milyon ; Ürdün, Lübnan, Suriye, ve Batı Şeria’daki mülteci kamplarında ikamet etmektedir (Uzuntaş, 2024: 64). ’le başlayan İsrail işgali, benzeri görülmemiş sıkıntılar ve belirsizliklere yol açmıştır. 2024 verilerine göre, Gazze nüfusunun yaklaşık yüzde 90’ına denk gelen yaklaşık 1,9 milyon kişi iç göçmen konumuna düşmüştür. Aileler, bir yıl içinde ortalama 10 kez yer değiştirmek zorunda kalmıştır (World Bank, 2024: 3).
, yarım yüzyılı aşkın süredir düşük ücretli işlerde çalışmak zorunda kalmakta, iş gücü piyasasına katılım, küçük ölçekli ticaret ve uluslararası yardımlara bağımlılık gibi çeşitli yollarla ekonomik hayatta kalma mücadelesi vermektedir. İsrail’in uyguladığı kısıtlamalar ve hareket özgürlüğünün sınırlandırılması1, Filistin ekonomisinin gelişmesinin önündeki en büyük engellerden biridir (Arnon, 1997: 19-21; Turna, 2025: 498).
Filistinli mültecilerin mikroekonomik açıdan karşılaştığı sorunlar, bireysel ve hanehalkı düzeyindeki ekonomik faaliyetlerini önemli ölçüde etkilemektedir. Birçok Filistinli mülteci, formal iş fırsatlarına erişimde sınırlamalarla karşı karşıya kalmakta, bu da işsizlik oranları yükseltmekte, düşük gelir seviyelerine ve ekonomik güvencesizliğe yol açmaktadır. fırsatlarına erişimin kısıtlı olması mültecilerin iş fırsatlarını daha da daraltmakta ve düşük vasıflı işlerde çalışmaya zorlamaktadır. Ayrıca, Filistinli mülteciler genellikle barınma güvencesizliği ve temel ihtiyaçları karşılama noktasında zorluklarla karşılaşmaktadır. Kısıtlı kaynaklar, hanehalkı düzeyinde kararları doğrudan etkileyerek, uzun vadeli ekonomik planlar yapmalarını zorlaştırmaktadır. Tüm bu faktörler, Filistinli mültecilerin ekonomik olarak sürdürülebilir bir yaşam kurmalarını engellemekte ve onları ekonomik kırılganlığa itmektedir (Tiltnes vd., 2019: 135).
Makroekonomik açıdan değerlendirildiğinde ise Filistinli mülteciler, ev sahibi ülkelerdeki ekonomik sistemler ve uluslararası ilişkiler düzleminde çeşitli makroekonomik sorunlarla karşı karşıya kalmaktadır. İş gücü piyasasına entegrasyondaki kısıtlamalar, yüksek işsizlik oranları ve düşük ücretli işlerde çalışma zorunluluğu gibi etmenler bu ülkelerdeki makroekonomik büyümeyi olumsuz etkileyebilmektedir (Sayigh, 1995: 49-51). Bu durum, ekonomik büyüme potansiyelini sınırlayarak toplam üretkenliği azaltmakta ve sosyal harcamalarda artışa yol açmaktadır (Yoganandham, 2023: 862). Filistinli mültecilerin yoğun olarak yaşadığı bölgelerde; eğitim, ve sosyal hizmetler alanındaki artan talepler kamu bütçelerine ek yük getirmektedir. Kamu maliyesi üzerindeki bu baskı diğer projeleri için ayrılan kaynakları sınırlayarak yalnızca kamusal hizmetlerin kalitesini etkilemekle kalmayıp, uzun vadede sosyal huzursuzluk riskini de artırabilir (Peteet, 2005: 7-15; Yoganandham, 2023: 858). Ayrıca, ekonomik katılımın sınırlı olması ve sosyal uyumun yetersizliği mülteci entegrasyonu çabalarını zorlaştırmakta ve hem mülteciler hem de ev sahibi topluluklar için geniş çaplı sosyo-ekonomik sorunlara yol açmaktadır (Sayigh, 1995: 41-42). Bu çerçevede, etkili mülteci entegrasyon politikalarının geliştirilmesi hem ekonomik kalkınmayı teşvik etmek hem de toplumsal uyumu sağlamlaştırmak açısından kritik öneme sahiptir (Zreik, 2024: 8-11).
Birleşmiş Milletler (BM), Filistin mülteci krizini dünyanın en uzun süredir devam eden zorunlu göç vakalarından biri olarak tanımlamaktadır (UNHCR, 2006: 112-115). Günümüzde “mülteci ekonomisi” başlığı altında incelenen konular arasında en çok tartışılan mesele, mülteciler ile mülteci olmayanlar arasındaki ücret farkıdır (Morrar & Rios-Avila, 2021: 1002-1003). Özellikle Ekim 2023 ile birlikte Batı Şeria’da Yeşil Hat boyunca sınırın kapatılması İsrail’de çalışan yüz binlerce Filistinlinin işsiz kalmasına neden olmuştur. Bu işçiler, Filistinli aileler için en önemli gelir kaynaklarından birini oluşturuyorken, artık bu gelirden mahrum kalmaktadırlar (Torre, 2025: 6). Daha da ötesi, Filistin Sağlık Bakanlığının 17 Ağustos 2025 tarihli verilerine göre, Ekim 2023 itibarıyla İsrail saldırılarında yaşanan can kaybı 70.000’i aşmıştır (PCBS, 2025). Bu durum, Filistin’de yaşananların sadece ekonomik bir mesele olmadığını, çok boyutlu insani kriz de olduğunu açıkça göstermektedir.
DİPNOTLAR
- 1.Bkz. Hareket Kısıtlaması; İzin Rejimi
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Arnon, A. (Ed.) (1997). The Palestinian Economy: Between Imposed Integration and Voluntary Separation (60). Leiden: Brill.
- Betts, A.; Bloom, L.; Kaplan, J. D. & Omata, N. (2017). Refugee Economies: Forced Displacement and Development. Oxford: Oxford University Press.
- Jacobsen, K. (2005). The Economic Life of Refugees. Boulder: Kumarian Press.
- Morrar, R. & Rios-Avila, F. (2021). “Discrimination Against Refugees in the Palestinian Labor Market”. International Journal of Manpower, 42 (6), 1002-1024.
- PCBS (2025). “Israeli Occupation Aggression on Palestine since Oct.7th 2023, Latest Update 21:00, 19/11/2025”. Erişim Tarihi: 22.11.2025, https://www.pcbs.gov.ps/default.aspx.
- Peteet, J. (2005). Landscape of Hope and Despair: Palestinian Refugee Camps. Pennsylvania: University of Pennsylvania Press.
- Ruiz, I. & Vargas-Silva, C. (2016). “The Labor Market Consequences of Hosting Refugees”. Journal of Economic Geography, 16 (3), 667-694.
- Sayigh, R. (1995). “Palestinians in Lebanon: Harsh Present, Uncertain Future”. Journal of Palestine Studies, 25 (1), 37-53.
- Tiltnes, Å.; Zhang, H. & Pedersen, J. (2019). “The Living Conditions of Syrian Refugees in Jordan”. Fafo-Report. Erişim Tarihi: 26.09.2025, https://www.fafo.no/images/pub/2019/20701.pdf?utm_.
- Torre, F. (2025). “Travelling for Dignity”: Navigating (im) Mobility Regimes in Palestine After 7 October 2023”. Mobilities, 1-16.
- Turna, Fatih (2025). “Filistin–İsrail Savaşı: Vergisel ve Ekonomik Yaptırımlar”. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11 (Özel Sayı), 497-516.
- UNHCR (2006). The State of the World’s Refugees 2006: Human Displacement in the New Millennium. Erişim Tarihi: 26.09.2025, https://www.unhcr.org/publications/state-worlds-refugees-2006-human-displacement-new-millennium.
- Uzuntaş, Ş. N.; Awad, O.; Elkahlout, G. & Hanafi, S. (2024). Filistin’in görünümü: Verilerle Filistin toplumu (Araştırma Raporu 16/2024). İLKE & TODAM. Erişim Tarihi: 26.09.2025, https://mukam.marmara.edu.tr/dosya/mukam/filistin_gorunumu1.pdf.
- World Bank (2024). Impacts of the Conflict in the Middle East on the Palestinian Economy. Erişim Tarihi: 26.09.2025, https://thedocs.worldbank.org/en/doc/7fa86a3dc815d1b545b1eb0f129e351b-0280012024/original/WorldBank-PalestinianEconomicUpdate-Dec2024-final.pdf.
- Yoganandham, Govindharaj (2023). “Global Economic Recession and Hamas-Israel Conflict Affecting GDP Growth, Oil Prices, Financial Markets, and Palestinian Economic Development-An Assessment”. Int. J. All Res. Educ. Sci. Methods (IJARESM), 11 (11), 857-865.
- Zreik, Mohamad (2024). “Macroeconomic Impact of Forced Migration on Lebanon with a focus on labor Market Dynamics and Policy Strategies for Sustainable Economic Growth”. Discover Global Society, 2 (1), 79.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Çelikkaya, Süha. “Mülteci Ekonomisi”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1166-1169. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.