Mormonlar
İNG
Mormons
ALM
Mormonengruppe
FRA
Mormons
ARA
المورمون
Yeni bir dini hareket olan Mormonluk, 19. yy.’ın başlarında ’de ortaya çıkmıştır. Kurucusu Joseph Smith, kutsal kitabı ise Mormonlar Kitabı’dır (Özalp & Sancak, 2024: 243vd). Tarihi 1820 yılına dayanan Mormonluk, kendisini lığın saf ve doğru bir temsili olarak görse de (Aktay, 2004: 99) özellikle Ortodoks Hristiyan çevrelerce sapkın bir mezhep olarak değerlendirilmiş; hatta bazıları tarafından Hristiyanlığın içinde kabul edilmemiştir (Jones, 1986: 41-42). Bugün merkezleri Utah’ta bulunmaktadır. Dünya çapında on milyon Mormon olduğu tahmin edilmektedir. Çok zengin bir kilise yapılanmasına sahip olan Mormonlar misyonerlik faaliyetleri yürütmektedirler (Aktay, 2003: 36).
Kendilerini “İsa Mesih’in Ahir Zaman Azizleri” olarak adlandıran Mormonların kökeni, kurucuları Joseph Smith’in gençlik döneminde yaşadığı ruhsal bunalıma dayandırılmaktadır. Smith 14 yaşında varoluşsal sorgulamalar içindeyken, 1820’de ilk vahyi aldığını, 1823’te ise Tanrı’nın elçisi olduğunu iddia ettiği Moroni ile karşılaştığını belirtmiştir. Mormon öğretilerinde Smith’in Cumorah Tepesi’nde altın levhalar üzerine yazılmış bir metni taş bir sandukadan çıkardığı ve bu levhaların Mormon Kitabı’nın kaynağı olduğu öne sürülmektedir. Smith’in her yıl Moroni ile aynı tepede görüştüğü, bu görüşmelerde Tanrı’nın krallığının niteliği, mevcut dinlerin yetersizliği ve “gerçek kilisenin” yeniden tesis edilmesi gerektiği gibi konularda bilgiler aldığı ifade edilmektedir. İbranice bilmediği halde, antik peygamberlerin kullandığına inanılan “Urim ve Thummin” adlı taşlar aracılığıyla bu metin İngilizceye çevrildiği bu inancın kabullerindendir (Aktay, 2019: 419).
Mormonlar, ın elindeki İncil’in tahrif edildiğine ve asıl nüshanın Mormon Kitabı olduğuna iman etmişlerdir. Mormonların, İncil’i de kapsayan “Mormon Kitabı”, “Doctrines and Covenants” ile “Pearl of Great Price” olarak adlandırılan bir külliyatları bulunmaktadır. Bu külliyat, İbrahimî gelenekle bağlarının teolojik temelini oluşturmaktadır. Mormon tarihini anlatan Mormon Kitabında, MÖ 600’lü yıllarda yaşanan bir hikâye aktarılmaktadır. Hikâyeye göre Kudüs, Babil İmparatorluğunun eline geçeceği için, takva sahibi İsrailoğulları Allah tarafından Kudüs’ü terk etmeleri konusunda uyarılmıştır. İsrailoğulları gemilerle yaptıkları yolculuk sonrasında kıtasına gelmiştir. İsrailoğullarının 12 kabilesinden ikisini temsil eden bu grup, önce Kızıldeniz’e, oradan Arabistan’a, sonrasında ise Batı Hemisphere ulaşmıştır. Kısa süre içinde Nefi ve Laman olarak ikiye bölünen grup, 1000 yıl boyunca çatışma içinde yaşamıştır. Kudüs’ten ve İsrailoğullarından ayrılan bu iki grup, yakın ve bilinen dünya tarihi ile benzer olaylar yaşadıkları, kendilerine peygamberler geldiği ve onlara Tanrının buyruklarının hatırlatıldığı savı ve peygamberlerinin Mesih hakkında birtakım bilgiler verdiği düşüncesi (Aktay, 2004: 102) Mormonların hikayesini şekillendirmektedir. Ancak Mesih’in Kudüs’ten sonra Amerika’ya giderek Nefi halkının arasında bulunması ve onlara hizmet etmesi anlatısı (Mormon Kitabı, 2001: 11-17) Amerika merkezli Normonlara bir alan açmakta ve meşruluk iddiaları için dayanak olmaktadır.
Mormon Kitabı’nın İngilizceye çevirisi 1829 yılında tamamlanmış, 1830 yılında ilk baskısı yapılmış ve aynı yıl New York’ta ilk kilise faaliyete girmiştir. Cemaatin ilk katılımcıları Protestanlardan olmuştur. Protestan kilisesinin durumdan rahatsız olması üzerine Mormonlar Ohio’ya, oradaki tepkiler sebebiyle de Kirtland’a yerleşmişlerdir. 1844 yılında Mormonların ilk peygamberler olarak kabul ettikleri Smith ve kardeşi, Carthage hapishanesinde öldürülmüştür. Anlatılarına göre Salt Lake City’nin kendilerine vaat edilmesi1 üzerine kendisini ikinci peygamber olarak tanıtan Brigham Young eşliğinde oraya göç etmişlerdir. Göçün asıl maksadı, Amerika’da Tanrının Krallığını yani Kudüs’ü inşa etme inançları olmuştur. Burada, Filistin topraklarında ahir zamanda meydana geleceğine inandıkları Armagedon savaşına atıf yapılmaktadır. Mormonlar da diğer Evanjelistler gibi dünyada dağınık halde bulunan İsrailoğullarına mensup on iki kabilenin bir araya geleceğine ama bu toplanma mekanının nihayetinde Salt Lake City olduğuna inanmaktadırlar (Aktay, 2003: 37).
Görüldüğü gibi Mormonların, ahir zamanda ’in on iki kabilesinin Zion’da bir araya getirilmesi beklentileri, diğer Evanjelist grupların beklentileriyle kısmen örtüşür. Ancak Mormonlar için Zion kavramı, yalnızca geleneksel siyonizmdeki gibi Filistin topraklarında gerçekleşecek bir “toplanma” ile sınırlı değildir; onların aynı zamanda Utah’ın ve aslında Amerika’nın yeryüzü cennetine dönüştürülmesini hedefleyen teopolitik bir projeleri de vardır. Bu bağlamda, Mormon siyonizmi bir yanda, Kutsal Topraklar’da Mesihî dönüşe hazırlık amacıyla İsrail kabilelerinin yeniden birleşmesi; diğer yanda ise Utah merkezli, Tanrı’nın krallığının yeryüzündeki tezahürü olarak ideal bir toplum inşası olmak üzere iki boyutlu bir perspektif sunar (Aktay, 2004: 105).
DİPNOTLAR
- 1.Vadedilen toprak düşüncesi için bkz. Arz-ı Mev’ûd
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Aktay, Yasin (2003). “Amerika’da Kudüs’ü Kurmak İçin: Mormonlar’da Din ve Değerler Eğitimi”. Değerler Eğitimi Dergisi, 1 (3), 27-64.
- Aktay, Yasin (2004). “Mormonluk: Amerika’nın Ahir Zamanının Dini ve Azizleri”. Milel ve Nihal, 1 (2), 95-125.
- Aktay, Yasin (2019). “Mormonlar”. Şinasi Gündüz (Ed.), Yaşayan Dünya Dinleri (s. 419-428). İzmir: DİB Yayınları.
- Jones, G. N. (1986). “The Ahmadis of Islam: A Mormon Encounter and Perspective”. Dialogue: A Journal of Mormon Thought, 19 (2), 39-54.
- Mormon Kitabı (2001). Almanya: Son Zaman Azizleri Kilisesi.
- Özalp, Ahmet & Sancak, Rümeysa (2024). “Yeni Dini Hareketler Üzerine Sosyolojik Bir Araştırma: Mormonluk Örneği”. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 12 (40), 235-257.
OKUMA ÖNERİLERİ
- Atasoy, Emin; Kapluhan, Erol & Atış, Evren (2022). “Dinler Coğrafyası Perspektifinden Mormon Toplulukları”. Turkish Studies-Social Sciences, 17 (1).
- Coates, James (1991). In Mormon Circles: Gentiles, Jack Mormons, and Latter-day Saints. Boston: Da Capo Press.
- Çelik, Harun & Ulu, Mustafa (2017). “Mormonlar ile Müslümanlar Arasında Karşılıklı Hoşgörüye Dayanan İlişkilerin Nedenleri”. Route Educational and Social Science Journal, 4 (5).
- Işık, Ramazan (2006). “Mormonluk ve Mormon Kilisesi Üzerine Bir Araştırma”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 10 (1), 165-190.
- White, O. Kendal., Jr. & White, Darly (2005). “Polygamy and Mormon Identity”. The Journal of American Culture, 28 (2), 165-177.
- Yaman, Fatih (2008). Mormonlar ve Amerikan Toplumsal Yapısı [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sosyal Bilimler Enstitüsü]. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Terzi, Günay. “Mormonlar”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1150-1152. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.