Kudüs ve Çevresi (Menâzil-i Hac)
İNG
Jerusalem and Its Surroundings (Menâzil-i Hac)
ALM
Jerusalem unter den Pilgerstationen
FRA
Jérusalem et ses environs (Menâzil-i Hac)
ARA
(القدس وما حولها (منازل الحج
sırasında, kafilelerinin yolculukları esnasında konakladıkları, alışveriş yaptıkları veya evliyâ türbelerini ziyaret ettikleri yerleşim yerlerine ya da konaklama alanlarına “hac menzilleri” denir (Büyükkarcı Yılmaz: 2018: 25). Devleti’nde çeşitli amaçlarla kurulan bu menziller, farklı kollara ayrılmıştır. Menzilnâme türünde eserler incelendiğinde hac kafilelerinin daha çok “sağ kol” olarak anılan İstanbul, Şam ve Mekke güzergâhını takip ettikleri; Şam’dan sonra Kudüs’te konaklayarak buradaki kutsal mekânları ziyaret ettikten sonra Hicaz’a gittikleri görülür.
’in Mescid-i Harâm’dan, çevresi mübarek kılınan Mescid-i Aksâ’ya götürülmesi ve oradan mi‘râca yükselmesi sebebiyle Kudüs, Müslümanlar için ayrıca önemlidir (Harman, 2002: 327). Osmanlı Dönemi’nde kara yoluyla yapılan hac yolculuğu sürecinde hac kafileleri, üç ilâhî dinde de kutsal sayılan Kudüs’ü ve bu kutsal şehirde yer alan başta Mescid-i Aksâ olmak üzere kabir, makam ve camileri ziyaret etmişlerdir. Örneğin Ahmed Fakih, Nâbî, Kadrî, Nihânî, Fevrî ve Servet mahlaslı bir şair, hac yolculuğu sürecinde Kudüs’ü de ziyaret etmiştir. Bu bağlamda şairlerin eserlerine yansıttıkları hac güzergâhlarının ana hatları şu şekildedir: 14.yüzyıl dîvân şairlerinden Ahmed Fakih’in hac güzergâhı: Şam, Kudüs, Halîlürrahmân, Mekke, Medine’dir (Kolbaş, 2023: 57). 15.yüzyıl şairlerinden Esîrî’nin hac güzergâhı: İstanbul, Konya, Antakya, Şam, Kudüs, Halîlürrahmân, Mekke, Medine’dir (Kolbaş, 2021: 152-155). 16.yüzyıl şairlerinden Fevrî’nin hac güzergâhı: Gelibolu, Rodos, Mısır, Mekke, Medine, Kudüs, Şam’dır (Kaplan, 2020: 575). 17.yüzyıl şairlerinden Nâbî’nin hac güzergâhı: Kartal, Konya, Antakya, Şam, Kudüs, Mekke, Medine’dir (Coşkun, 2002: 62-68). 17.yüzyıl şairlerinden Kadrî’nin hac güzergâhı: Üsküdar, Konya, Antakya, Şam, Kudüs, Halîlürrahmân, Medine, Mekke’dir (Tiryaki, 2023: 18-25).
Edebî eserlerde tespit edilen bu güzergâhlara göre hac kafilelerinin Mekke ve Medine’ye gitmeden önce veya dönüş yolunda Kudüs’e de uğradıkları ve burada kutsal sayılan mekânları ziyaret ettikleri görülmektedir.
Hac kafileleri, Kudüs ve çevresinde Mescid-i Aksâ, Kubbetü’s-Sahre, Hz. Dâvûd, Hz. Meryem ve Râbiatü’l-Adeviyye’nin kabri; ve Selmân-ı Fârisî’nin makamı, Hz. Ömer Camii gibi İslâm tarihinde önemli olan yerleri ziyaret etmişlerdir (Kolbaş, 2021: 171). Kudüs’e iki saat uzaklıkta olan Halîlürrahmân’da ise , Hz. İshâk ve Hz. Yûsuf’un kabirleri hac kafileleri tarafından ziyaret edilmiştir (Büyükkarcı Yılmaz, 2018: 198). Osmanlı Dönemi’nde kara ve deniz yoluyla aylarca süren hac yolculuğunda hac kafilelerinin Kudüs’e uğrayarak orada kutsal sayılan mekânları da ziyaret etmeleri, o dönemlerde Kudüs’e verilen değeri somut olarak göstermektedir. Üsküdar’dan başlayan ve Şam üzerinden önce Kudüs’ün sonra ise Medine ve Mekke’nin ziyaret edildiği bir hac güzergâhı söz konusudur.
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Büyükkarcı Yılmaz, Fatma (2018). Hac Menzilnamelerinde Osmanlı Şehirleri. İstanbul: Simurg Yayınları.
- Coşkun, Menderes (2002). Manzum ve Mensur Osmanlı Hac Seyahatnameleri ve Nâbî’nin Tuhfetü’l-Harameyn’i. Ankara: Kültür Bakanlığı.
- Harman, Ömer Faruk (2002). “Kudüs”. TDV İslâm Ansiklopedisi, 26, 323-327.
- Kaplan, Yunus (2020). “Seyahat-nâme Türüne Farklı Bir Örnek: Fevrî’nin Hac Seyahat-nâmesi”. Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi, 7 (19), 567-599.
- Kolbaş, Ozan (2021). Esîrî’nin Hüsâm-nâme Adlı Manzum Hac Seyahat-nâmesi (İnceleme-Metin Tenkidi-Nesre Çeviri-Açıklamalar-Sözlük-Özel Adlar Dizini) [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
- Kolbaş, Ozan (hz.). (2023). Kıtâbu Evsâfi’l-Mesâcidi’ş-şerîfe. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
- Tiryaki, Muhammed Musab (2023). Kadrî’nin Menâzilü’t-Tarîk İlâ Beyti’llâhi’l-Atîk Adlı Eseri (İnceleme ve Edisyon Kritikli Metin) [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Çorum: Hitit Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Aşı, Havva. “Kudüs ve Çevresi (Menâzil-i Hac)”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 997-998. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.