İçeriğe geç
ED · EDEBİYAT2 dk okuma · s. 995–997

Kudüs ve Çevresi (Hac Seyahatnâmeleri)

İNG

Jerusalem and Its Surroundings (Pilgrimage Travelogues)

ALM

Jerusalem in Pilgerreiseberichten

FRA

Jérusalem et ses Environs (Carnets de Voyage à La Mecque pour le Hajj)

ARA

(القدس وما حولها (منازل الحج

YAZAR

Havva AŞI

ORCID 0000-0002-1293-5458

KİTAPTA

s. 995–997

Atıf al

Klasik edebiyatta Kudüs, farklı şekillerde ele alınmıştır. , menâzil-i hac ve menâsik-i hac türündeki birçok eserde Kudüs ile Mescid-i Aksâ’nın tanıtıldığı ve öneminin vurgulandığı görülmektedir. Menâzilü’t-Tarîk İlâ Beyti’llâhi’l-Atîk, Hüsâm-nâme, Tuhfetü’l-Harameyn ve Kitâbu Evsâfı Mesâcidi’ş-Şerîfe Kudüs’ün kapsamlı olarak anlatıldığı eserlerdendir. Bununla birlikte öz olarak Kudüs’ün vurgulandığı Nihânî’nin Hac Seyâhatnâmesi, Moralı Bahtî’nin Manzûme fî-Menâsiki’l-Hacc’ı, Fevrî’nin Hac Seyahat-nâmesi ve Servet’in Hac Seyâhatnâmesi gibi farklı eserler de vardır. Bu eserlerde Kudüs’teki ziyâret menzillerinin adları anılarak belirli ölçüde tasvir edildikleri görülmektedir.

18. yüzyıl öncesinde yaşadığı düşünülen Nihânî, Anadolu’dan başlayan yolculuğunda Mekke, Medine ile Kudüs’ü de ziyâret etmiş; üç ilâhi dinde kutsal sayılan bu şehri, her Müslümanın görmesi gerektiğini lirik bir dille eserinde anlatmıştır (Altınışık, 2023: 720). On iki bölümden oluşan Seyahatnâme’nin ilk dört bölümü Kudüs ve çevresini kapsamaktadır. Nihânî, Kudüs’ü methettiği birinci bölümde nice karlı dağlar geçerek Kudüs’e geldiğini, Kudüs’ün başka şehirlere benzemediğini, kelimelerin Kudüs’ü methetmeye yetersiz kaldığını söyleyerek Allâh’ın türlü nimetlerle içini doldurup süslediği bu şehri görebildiği için şükretmiştir. İkinci bölümde görenleri hayran bırakan Mescid-i Aksâ ve Kubbetü’s-Sahre, “Güzeldür Mescid-i Aksâ”, “Şerifdür Kubbe-i Sahre” gibi mısralarla methedilmiştir. Nihânî, Kudüs’te kaldığı süreçte Tur Dağı’na çıkmış ve burada bulunan Râbiatü’l-Adeviyye’nin mezarını, ’nın ayak izinin bulunduğu mekânı, ve ailesinin mezarlarının bulunduğu el-Halîl şehrindeki nebîler türbesini ziyaret etmiştir (Altınışık, 2023: 722-726).

16.yüzyılda yaşamış Servet mahlaslı şair tarafından yazıldığı düşünülen Hac Seyahatnâmesi’nde ise şair Kudüs’ü de kapsayan hac yolculuğunu manzum biçimde kaleme almıştır (Donuk, 2017: 13). Mübârek Kudüs’e yedi günde vardığını söyleyen şair, öncelikle Kubbetü’s-Sahre ve Mescid-i Aksâ’yı ziyaret etmiş; sonra burada gördüğü yerleri tasvir etmiştir. Buna göre Cennet kapısı, Rahmet kapısı, Tevbe kapısı, Hz. Dâvûd’un zincirinin ucu, Hz. Îsâ’nın saf ak mermerden oyulmuş beşiği, ’in mi’râca yükseldiği yer, Cebrâil’in Sahratullâh’taki parmak izleri, Hz. Îsâ’nın göğe yükseldiği yer, Hz. Meryem ve ’nın kabri, Kudüs’te ziyaret edilen yerlerdendir (Donuk, 2017: 31).

16. yüzyıl divan şairlerinden bir aileye mensup Fevrî’nin de seyahatnâme türünde bir eseri vardır. 1571’de Şam’da vefat eden şair, 1545’te gemiyle başlayan hac yolculuğunu manzum ve mensur biçimde Hac Seyahatnâme’sinde anlatmıştır. Hac vazifesini yerine getirdikten sonra dönüş yolunda Kudüs’ü de ziyaret eden Fevrî, “Bir gece, kendisine bazı âyetlerimizi gösterelim diye kulunu Mescid-i Harâm’dan çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksâ’ya götüren Allah eksikliklerden münezzehtir. O, gerçekten her şeyi işitmekte ve görmektedir.”(İsra Suresi. 1. ayet) mealindeki âyete eserinde yer vererek (Kaplan, 2020: 591) bu kutsal şehrin Müslümanlar için önemine işaret etmiştir.

17. yüzyıl divan şâirlerinden Bahtî, 1643’te yazdığı hac rehberi niteliğindeki Manzûme fî-Menâsiki’l-Hacc’ adlı eserinde Mekke ve Medine ile Kudüs ve el-Halîl’de bulunan kutsal mekânların renkli tasvirlerine de yer vermiştir (Eroğlu Memiş, 2022: 600-601). Bahtî’nin hacca gitmediği hâlde hacca giden insanların anlattıklarından faydalanarak yazdığı eserinin son üç sayfasında Kudüs ve el-Halîl’de bulunan lerin resimleri ile na‘al-i şerîf olarak adlandırılan ’in ayakkabıları resmedilmiştir. Ayrıca Kudüs Harem-i Şerîf’indeki Mescid-i Aksâ, Hz. Îsâ Beşiği, Hz. Meryem Mihrâbı, Sırat Köprüsü, Havz-ı Kevser tasvir edilen yapılardandır (Eroğlu Memiş, 2022: 612).

Ulaşılan bu bilgiler çerçevesinde döneminde Kudüs’ün edebî eserlere sıklıkla konu olduğunu, dolayısıyla şairler tarafından önemsenerek ve hürmet edilerek vurgulandığını söylemek mümkündür.

AYRICA BAKINIZ

Etik HacHaremeynKubbetü’s-SahreKudüs (Menâzilü’t-TarîkKudüs ve Mescid-i Aksâ (Esiri SeyahatnâmesiKudüs ve PeygamberlerKutsal MekanlarMescid-i AksâSanal Hac

KAYNAKÇA

  • Altınışık, Muhammet Emin (2023). “Nihânî’nin Manzum Hac Seyâhatnâmesi.” Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Özel Sayı 1, 715-736.
  • Donuk, Suat (2017). “Servet Mahlaslı Bir Şaire Mâl Edilen Manzum Hac Seyâhatnâmesi”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 41, 13-38.
  • Eroğlu Memiş, Şerife (2022). “Tarihi Bir Vesika Olarak Hac Seyahatnameleri: Moralı Bahtî’nin ‘Manzûme fî Menâsiki’l-Hacc’ Örneği”. XVIII. Türk Tarih Kongresi. 1-5.
  • Kaplan, Yunus (2020). “Seyahat-nâme Türüne Farklı Bir Örnek: Fevrî’nin Hac Seyahat-nâmesi”. Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi, 7 (19), 567-599.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Aşı, Havva. “Kudüs ve Çevresi (Hac Seyahatnâmeleri)”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 995-997. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.