İçeriğe geç
ED · EDEBİYAT3 dk okuma · s. 993–995

Kudüs ve Çevresi (Gazavatnamelerde ve Fetihnamelerde)

İNG

Jerusalem and Its Surroundings (in Gazavâtnâmes/Fetihnâmes)

ALM

Jerusalem und seine Umgebung in Gazavâtnâmes/Fetihnâmes

FRA

Jérusalem et ses environs (dans les Gazavâtnâmes / Fetihnâmes)

ARA

(القدس وضواحيها في كتب غزواتنامه وفتحنامه (كتب الغزوات والفتوحات

YAZAR

Ahmet ÇOLAK

ORCID 0000-0003-1133-7402

KİTAPTA

s. 993–995

Atıf al

Gazanâme, gazavatnâme, zafernâme, Selimnâme ve fetihnâme birbirleri ile yakın anlama gelen ve zaman zaman birbirleriyle karıştırılan veya birbirlerinin yerine kullanılan kavramlardır. Türk edebiyatında müstakil olarak Kudüs’ü işleyen iki önemli fetihnâme tespit edilmiştir. Bunlardan ilki Kudüs’ün fethine dair önemli detaylar veren Silahşor’un Fetihnâme-i Diyâr-ı Arab’ıdır (Tansel, 1958). ve Kudüs’ün fethini manzum olarak anlatan eser, Yavuz Sultan Selim’in Mescîd-i Aksâ ziyareti öncesi Sinan Paşa’nın emriyle şehrin kandillerle süslendiğine dair malumatları da aktarmaktadır. Bir diğer fetihnâme Figanîzâde Çorumî’nin manzum-mensur Fetihnâme-i Kudüs’üdür. Kudüs’ün fethine dair olağanüstülüklere de yer veren eserde müellif, destansı bir anlatım kullanmıştır. Edebî kaygı ile kurgulanan bu metinde yer yer tarihî gerçeklere uymayan bilgiler aktarılmaktadır. Kudüs’ü ’in fethettiğine yönelik ifadeler, bunların başında gelir (Zorlu, 2015).

Ahmed Hamdî’nin Tuhfetü’l-Guzât’ı gazâ, fetih, gâzilik gibi konuları ayetler, hadisler ve kıssalar çerçevesinde işlemiştir. Müellif, ’in Mescid-i Aksâ’dan göğe yükselişini sanatlı bir dil ile işlemiştir (Porsuk, 2020: 50). Nihâlî de Fethiyye-i Yemen adlı mesnevisinde Hz. Peygamber’in bineği ile göğe yükselişini aktaran ve Mi‘râc hadisesini anlatan bir diğer gazavâtnâme müellifidir (Babür, 2016: 401-402). Mevlana Ali Efendi Gurtî de eserinde Kudüs’ten bahsetmektedir. Gurtî’nin rivayetine göre Kudüs’ün fethi, Ebû Ubeyde b. Cerrah tarafından gerçekleştirilmiştir. Aynı eserin 84b numaralı varağında ise Hz. Peygamber’in göğe yükselip Allah’ı müşahede etmesi konu edinilmiştir (Karavelioğlu & Çolak, 2023: 235).

Şükrî-i Bitlîsî, İdrîs-i Bitlîsî, Keşfî ve Kemal Paşazâde, bir tür fetihnâme de sayılabilecek olan Selimnâme yazmış müelliflerdendir. I. Selim’in doğuya ve özellikle Mısır’a yaptığı seferlere dair mühim bilgiler aktaran bu müellifler, Kudüs’le ilgili çeşitli malumatlara yer vermişlerdir. Şükrî-i Bitlîsî, Evrenosoğlu’nun Kudüs’e vali olarak atanmasını ve Sultan Selim’in Mescîd-i Aksâ’ya ziyaretini aktarmıştır (Uğur vd., 1995: 311). Bu bilgilere göre padişah, burada kılmış ve Müslümanlar için önemli mekanları ziyarette bulunmuştur. İdrîs-i Bitlîsî ise ilaveten Sinan Paşa’nın Gazze civarındaki savaşından bahseder (Aksoy, 2021: 135-136). Savaşı kazanan Sinan Paşa’nın Remle şehrine dönerken mazlumlara eziyet edildiğine şahit olduğu ve sorumluların cezalandırılmasını istediği bu müellifin eserinde rivayet edilmektedir. Kemal Paşazâde de Yavuz Sultan Selim’in Kubbe-i Sahre ve Mescîd-i Aksâ ziyaretine değinmiştir. Akabinde Halilü’r-Rahman’a giden padişah, burada evliya ve enbiya kabirlerine de uğramıştır (Kökoğlu, 1994: 21).

Selimnâmelerden Kadızâde’nin aynı adlı eseri, diğerlerine nazaran Kudüs ve Gazze fethine dair daha fazla detay nakletmektedir. Bundaki en önemli saik, Kadızâde’nin bu sefer için padişah tarafından bizzat görevlendirilmesidir. Eserde verilen bilgilere göre, Mehmed Bey İsa Beyoğlu Gazze’ye, İskender Bey Evranozoğlu ise Kudüs’e tayin edilmiştir. Akabinde 31 Aralık 1516’da Sinan Bey, Yunus Paşa, Hüsam Paşa, Yavuz Sultan Selim ve beraberindeki âlimlerin Mescîd-i Aksâ’yı ziyaret etmek üzere yola çıkmaları da eserde yer alan önemli bilgiler arasındadır. Eserin Kudüs’le ilgili verdiği son malumat, Sinan Paşa’nın Canbirdi Gazâlî’yi yenip burayı fethetmesi ve padişahın ’in kabrini ziyaret etmesidir (Yördem, 2018: 11, 33, 35, 49).

Bütün bu eserler incelendiğinde müelliflerin atlamak istemedikleri en mühim noktanın cihan padişahı Sultan Selim’in Kudüs’e gelmesi, Mescid-i Aksâ’da namaz kılması ve Müslümanlar için önemli olan diğer mekanları ziyaret etmesidir. Böylelikle Gazze ve Kudüs çevresinde vukû bulan olaylardan ziyade bu şehrin kutsal oluşunun altı çizilmiştir. İslamiyet açısından kutsal kabul edilen şehir, gazavâtnâme yazıcılarının da aktarmış olduğu ifadelerden anlaşılacağı üzere ’nın himayesi altında kaldığı (1516-1917) süreçte büyük saygı görmüştür.

AYRICA BAKINIZ

Kudüs ve Çevresi (Hac SeyahatnâmeleriKudüs ve Çevresi (Menâzil-i HacKudüs ve Çevresi (Yûsuf u Züleyhâ MesnevileriKudüs ve Mescid-i Aksâ (Esiri SeyehatnamesiKudüs’ün FetihleriKutsal Mekanlar

KAYNAKÇA

  • Aksoy, İdris (2021). İdrîs-İ Bidlîsî’nin Selim-Nâme’sinin Tahkik ve Tercümesi [Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul: Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
  • Babür, Yusuf (2016). Nihâlî Fethiyye-i Yemen Mesnevîsi (Giriş - İnceleme -Transkripsiyonlu Metin - Dil İçi Çeviri ve Tıpkıbasım) [Doktora Tezi]. Erzincan: Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  • Karavelioğlu, Murat & Çolak, Ahmet (2023). Mevlana Ali Efendi Gurtî Gazânâme. İstanbul: DBY Yayınları.
  • Kökoğlu, Ali (1994). Kemal Paşa-zâde’nin Selim-nâmesi [Yüksek Lisans Tezi]. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  • Porsuk, Rubeysa (2020). Ahmed Hamdȋ’nin Tuhfetü’l-Guzât’ı (İnceleme-Metin-Sözlük-Tıpkıbasım) [Yüksek Lisans Tezi]. Bartın: Bartın Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
  • Tansel, Selahattin (1958). “Silahşor’un Feth-nâme-i Diyâr-ı Arab Adlı Eseri”. Tarih Vesîkaları Dergisi, 2 (17), 294-320.
  • Uğur, Ahmet; Çuhadar, Mustafa & Gül, Ahmet (1995). Şükrî-i Bitlîsî Selim-nâme. İstanbul: İsis Yayımcılık.
  • Yördem, Esra (2018). Kadızâde’nin Gazavât-ı Sultan Selim Han Adlı Eseri (Metin - İnceleme) [Doktora Tezi]. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  • Zorlu, Muhammed Tayyib (2015). Abdullah Bin Mahmûd Figanî-Zâde Çorumî’nin Fetih-Nâme-i Kudüs Adlı Eseri (Metin-İnceleme) [Yüksek Lisans Tezi]. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Çolak, Ahmet. “Kudüs ve Çevresi (Gazavatnameler ve Fetihnameler)”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 993-995. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.