İçeriğe geç
HU · HUKUK5 dk okuma · s. 599–602

Gazze Mahkemesi

İNG

Gaza Tribunal

ALM

Tribunal für Gaza

FRA

Tribunal de Gaza

ARA

محكمة غزة

YAZAR

Ahmet KÖROĞLU

ORCID 0000-0003-1350-7858

Esma Nur TOPCU

ORCID 0000-0001-5177-4661

KİTAPTA

s. 599–602

Atıf al

Uluslararası halk mahkemeleri ya da vicdan mahkemeleri, uluslararası hukukun belirli normlarının ihlal edildiği yönündeki iddiaları, resmî yargı süreçlerinde ortaya konulan belgeler ile diğer delilleri esas alarak incelemek amacıyla alanında uzman isimlerden oluşan forumlar meydana getiren sivil yargılama mekanizmalarıdır (Byrnes & Simm, 2018: 13). Bu çerçevede Mahkemesi (Gaza Tribunal), diğer halk mahkemelerine benzer biçimde, ’in Gazze’de gerçekleştirdiği fiilleri kamu vicdanı adına ele almak üzere dünyanın farklı bölgelerinden entelektüelleri, insan hakları savunucularını, Birleşmiş Milletler özel raportörlerini, aktivistleri, medya mensuplarını ve sivil toplum temsilcilerini bir araya getiren; hesap verebilirliğin güçlendirilmesini ve küresel adaletin tesisini hedefleyen bir sivil yargılama girişimi olarak tasarlanmıştır.

Gazze’de Ekim 2023’ten itibaren yoğunlaşarak iki yılı aşkın süredir devam eden ve sivillerin katledilmesini, şehrin kasıtlı yıkımını, toprak gaspını ve temel yaşam kaynaklarından mahrum bırakmayı içeren uygulamalar (UNITAR-UNOSAT, 2025), uluslararası hukuk bakımından soykırım ve etnik temizliğin açık bir örneği olarak kabul edilmiştir. Buna karşın küresel kamuoyu ve uluslararası hukuk mekanizmaları, etkili ve caydırıcı bir müdahale ortaya koyamamıştır. Birleşmiş Milletler sisteminde Gazze bağlamında işletilen hukuki ve siyasî mekanizmalar incelendiğinde Uluslararası Adalet Divanı’nın Güney Afrika’nın başvurusu üzerine soykırım iddialarını “makul” bularak geçici tedbirler almasına (ICJ, 2024) rağmen sürecin, nihai kararın oluşmasını yıllara yayacak derecede ağır ilerlemesi, buna paralel olarak BM Güvenlik Konseyi’nin siyasi veto nedeniyle işlevsiz kalması, BM Genel Kurulu nezdinde Uniting for Peace (Barış İçin Birleşiyoruz) gibi alternatif usullerin işletilememesi (UNHRC, 2025) ve BM İnsan Hakları Konseyi raporları ile R2P (Responsibility to Protect) çağrılarının fiilî sonuç doğurmaması, devam eden ve her gün ağır sivil kayıplara yol açan bir soykırım sürecinde uluslararası hukuk mekanizmalarının yapısal yavaşlığını ve işlevsizliğini açık biçimde ortaya koymaktadır.

Resmî uluslararası yargı mekanizmalarının kamuoyunu derinden ilgilendiren ağır ihlaller karşısındaki yetersizliği, Gazze Mahkemesi gibi girişimlerin dayandığı vicdan mahkemeleri geleneğini tarihsel bir zorunluluk olarak ortaya çıkarmıştır. Bu çerçevede “Russell Tribunal”, sistematik yapısı ve yarattığı küresel etki nedeniyle modern anlamda ilk vicdan mahkemesi olarak kabul edilir. Bertrand Russell ve Jean-Paul Sartre öncülüğünde kurulan bu girişim, devletleri ve diğer uluslararası aktörleri kamu adına hukukun normları çerçevesinde yargılamayı amaçlayan sonraki sivil mahkemeler için kurucu bir model teşkil etmiştir (Byrnes & Simm, 2018). Bu miras, “Permanent Peoples’ Tribunal”, “World Tribunal on Iraq” ve “Uyghur Tribunal” gibi örneklerle günümüze taşınmıştır (Tognoni, 2018: 42). Gazze Mahkemesi de bir nevi bu geleneğin bir parçası olarak konumlanmıştır.

2024 yılında teşekkül etmeye başlayan Gazze Mahkemesi proje yapısı, görev dağılımları, medya stratejisi ve zaman planını netleştirerek yoğun bir hazırlık sürecine girmiştir. 30 Ekim-1 Kasım arasında yüzü aşkın kişinin fiziksel, birçok kişi ve kurumun ise çevrim içi katılımıyla Londra’da yapılan görüşmeler sonucunda projenin kurucu toplantıları ve lansmanı gerçekleştirilmiştir. Bu toplantılarda delil toplama yöntemleri ile medya ve sivil toplumla iş birliği esasları tartışılmış, katılımcıların katkıları değerlendirilmiştir. Mahkeme üyesi ve aynı zamanda el-Adalah Başkanı Hassan Jabareen, Gazze Mahkemesi’ni “yargıçların da yargılandığı” bir girişim olarak tanımlayarak projenin misyonunu özetlemektedir.

Projenin başkanlığını BM’nin eski Özel Raportörü Richard Falk, genel sekreterliğini ise İstanbul Üniversitesi öğretim üyesi Ahmet Köroğlu, üstlenmiştir. Proje kapsamında her biri alanında uzman isimlerden oluşan üç kurul delil toplama, değerlendirme ve yargılama süreçlerinde aktif rol oynamıştır. Bunlardan ilki olan “Uluslararası Hukuk Kurulu”, 1948’den bu yana Filistin’deki ihlalleri uluslararası hukuk çerçevesinde inceleyip arşivlemiştir. İkinci kurul olan “Uluslararası İlişkiler ve Dünya Düzeni Kurulu” ise uluslararası hukukun özellikle güçlü devletlerin siyasi çıkarları karşısında nasıl işlevsiz bırakıldığını analiz ederek daha adil bir küresel düzen için öneriler geliştirmiştir. Üçüncü olarak “Tarih, Etik ve Felsefe Kurulu” ise İsrail’in Filistin’e yönelik eylemlerinin tarihsel ve etik boyutlarını inceleyerek bu şiddetin uluslararası düzeyde nasıl meşrulaştırıldığını ortaya koymayı hedeflemiştir (Gaza Tribunal, 2024).

Gazze Mahkemesi soykırım mağdurlarını, tanıklarını ve uzmanları dinlemek için diğer vicdan mahkemelerinden farklı olarak müstakil bir medya organizasyonu tesis etmiştir. Bu bağlamda Witness Eye, Gazze’deki insani krizi belgelemek ve küresel ölçekte adalet talebini1 görünür kılmak amacıyla kurulmuştur. Witness Eye, mahkeme hükmünün ilanına kadar geçen sürede 100’den fazla tanık ve uzmanla röportaj gerçekleştirmiş, tüm bu röportajları dijital olarak arşivlemiştir. Soykırım mağdurlarının hikâyelerini aktarmış; sanatçıların, akademisyenlerin, aktivistlerin ve soykırım karşıtı duruşu sebebiyle çeşitli şekillerde lenen isimlerin seslerine yer vermiştir (Gaza Tribunal, 2026: 628-842).

Eski Birleşmiş Milletler (BM) Filistin Raportörü Prof. Dr. Richard Falk başkanlığında İstanbul’daki Gazze Mahkemesi Nihai Oturumu. 24 Ekim 2025, İstanbul (AA – Muhammed Enes Yıldırım)

Gazze Mahkemesi’nin halka açık ilk duruşmaları 26-29 Mayıs 2025’te Saraybosna’da yapılmış; bu oturumlarda tutukluların durumu, Gazzelilerin gıda ve sağlık hakları, soykırım iddiaları, medya ve ekonomi boyutları ile insan hakları ihlalleri ele alınmış, tanıklar dinlenmiş ve deliller değerlendirilmiştir. Duruşmaların sonunda ilan edilen Saraybosna Deklarasyonu’nda İsrail’in yerleşimci-sömürgeci politikaları ve ağır kınanmış; İsrail’in Gazze’den çekilmesi, tutukluların serbest bırakılması, insani yardımın sağlanması ve uluslararası toplumun yaptırım ve hesap verebilirlik mekanizmalarını işletmesi çağrısı yapılmıştır (Gaza Tribunal, 2026: 456).

Gazze Mahkemesi’nin nihai karar duruşmaları 23-26 Ekim 2025’te İstanbul Üniversitesi’nde gerçekleştirilmiştir. Üç gün süren oturumlarda Vicdan Jürisi heyeti mağdur ifadelerini dinlemiş ve uzman isimlerin sunumlarıyla İsrail’in soykırım, kasıtlı aç bırakma2, eğitim kurumlarının hedef alınması3 (scholasticide), ekosistemin ve yaşam alanlarının yok edilmesi4 (ecocide ve domicide) gibi ağır ihlalleri incelemiştir. Süreçte Mads Gilbert, Michael Fakhri, Balakrishnan Rajagopal, Noura Erakat, Naomi Klein ve Raji Sourani gibi isimler tanıklık yapmış, ayrıca medya, teknoloji ve silah şirketlerinin rolü de değerlendirilmiştir (Gaza Tribunal, 2026: 466-628). 26 Ekim 2025’te Vicdan Jürisi Başkanı Christine Chinkin tarafından mahkemenin hükmü ilan edilmiştir (Gaza Tribunal, 2026: 848-852).

Gazze Mahkemesi, uluslararası hukuk mekanizmalarının ağır ve çoğu zaman etkisiz kalan işleyişine karşı küresel vicdanı harekete geçirmeyi amaçlayan önemli bir sivil girişim olarak öne çıkmaktadır. Her ne kadar bağlayıcı hukuki yaptırım gücüne sahip olmasa da ortaya koyduğu deliller, tanıklıklar ve analizler aracılığıyla uluslararası kamuoyunda farkındalık oluşturma ve hesap verebilirlik talebini güçlendirme işlevi görmektedir. Bu yönüyle Gazze Mahkemesi, yalnızca belirli bir krize odaklanan geçici bir platform olmanın ötesinde uluslararası hukukun normatif sınırlarını ve uygulamadaki eksikliklerini görünür kılan bir araç niteliği taşımaktadır. Tarihsel olarak Russell Mahkemesi ile başlayan vicdan mahkemeleri geleneği içinde konumlanan bu girişim, küresel adalet arayışının sivil düzeyde nasıl sürdürülebileceğine dair önemli bir örnek sunmaktadır. Ayrıca farklı disiplinlerden uzmanları ve aktörleri bir araya getirmesi, meseleyi çok boyutlu bir perspektifle ele almasını sağlamıştır. Bununla birlikte bu tür girişimlerin kalıcı etki yaratabilmesi, uluslararası siyasi irade ve kurumsal mekanizmalarla kuracağı etkileşime bağlıdır. Bu çerçevede Gazze Mahkemesi hem mevcut uluslararası düzenin sınırlarını ortaya koyan hem de daha adil ve etkili bir küresel hukuk düzeni arayışına katkı sunan bir girişimdir.

DİPNOTLAR

  1. 1.Ayrıca bkz. Küresel Dayanışma; Uluslararası Dayanışma Hareketi
  2. 2.Bkz. Gıda Krizi
  3. 3.Bkz. Educide
  4. 4.Bkz. Ekolojik Emperyalizm; İsrail’in Özellikli Hedefleri

AYRICA BAKINIZ

İnsan Haklarıİsrail’in Özellikli Hedefleri, Küresel DayanışmaUluslararası Dayanışma Hareketi

KAYNAKÇA

  • Byrnes, A., & Simm, G. (2018). International Peoples’ Tribunals: Their Nature, Practice and Significance. A. Byrnes & G. Simm (Eds.), Peoples’ Tribunals and International Law (s. 1-25). Cambridge: Cambridge University Press.
  • Gaza Tribunal. (2024). Gaza Tribunal. https://gazatribunal.com/. Erişim Tarihi: 10.04.2026, https://gazatribunal.com/
  • Gaza Tribunal (2026). Gaza Tribunal Judgement (1st ed.). Erişim Tarihi: 10.04.2026, https://gazatribunal.com/wp-content/uploads/2026/02/Gaza-Tribunal-Judgement-01.pdf.
  • Human Rights Watch (2024). Gaza: World Court Orders Israel to Prevent Genocide. Erişim Tarihi: 10.04.2026 https://www.hrw.org/news/2024/01/26/gaza-world-court-orders-israel-prevent-genocide.
  • ICJ - International Court of Justice (2024). Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel): Order of 26 January 2024. Erişim Tarihi: 10.04.2026, https://www.icj-cij.org/node/203447.
  • Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights (2025). Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission Finds. Erişim Tarihi: 10.04.2026, https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds.
  • Tognoni, G. (2018). The History of the Permanent Peoples’ Tribunal. A. Byrnes & G. Simm (Eds.), Peoples’ Tribunals and International Law (s. 41–60). Cambridge: Cambridge University Press.
  • UNITAR–UNOSAT (2025). Gaza Strip Comprehensive Damage Assessment (updated analysis based on satellite imagery). Erişim Tarihi: 10.04.2026, https://unosat.org/products/4165.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Köroğlu, Ahmet & Topcu, Esma Nur. “Gazze Mahkemesi”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 599-602. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.