İçeriğe geç
EK · EKONOMİ3 dk okuma · s. 1224–1225

Ödemeler Dengesi

İNG

Balance of Payments

ALM

Zahlungsbilanz

FRA

Balance des Paiements

ARA

ميزان المدفوعات

YAZAR

Nihat IŞIK

ORCID 0000-0002-0054-5700

KİTAPTA

s. 1224–1225

Atıf al

Ülkelerin belirli bir dönem içerisindeki dış ve mali ilişkilerinin durumunu ortaya koyan ödemeler dengesi ya da ödemeler bilançosu; mal, hizmet ve sermaye akımları gibi işlemler aracılığıyla dış dünyadan elde edilen gelirlerin, dış dünyaya yapılan ödemelere eşit olup olmadığını göstermektedir. Ödemeler dengesinde yaşanan olumlu ya da olumsuz gelişmeler ülkelerin uluslararası ödeme gücü hakkında fikir vermektedir. Bu yönüyle, uluslararası alanda ülkelerin ekonomik ve mali itibarının göstergelerinden biri olan ödemeler dengesi, ülkelerin; enflasyon, çalışma düzeyi, milli gelir, döviz kuru, dış borçlar, vb. birçok ekonomik değişkeni ile yakın ilişki içerisindedir. Ödemeler dengesinin temel hesapları; cari işlemler hesabı, sermaye ve finans hesabı ile resmi rezervler hesabı şeklindedir. Bunların dışında, ödemeler dengesinde çeşitli nedenlerle ortaya çıkan dengesizlikleri denkleştirmek için kullanılan istatistik farklar (net hata ve noksan) kalemi vardır (Seyidoğlu, 2015: 337-353).

Ödemeler dengesi istatistiklerinin toplanmasında Uluslararası Para Fonu (IMF) tarafından belirlenmiş uluslararası standartlar kullanılmaktadır. Üye ülkelere yol göstermek amacıyla IMF tarafından 2009 yılında hazırlanan bu standartlar, Ödemeler Dengesi ve Uluslararası Yatırım Pozisyonu El Kitabında yer almaktadır (TCMB, 2025).

işgal yönetiminin 1948 sınırlarına uymaması, çok sayıda nın varlığı, bölgelerinde İsrail kurallarının uygulanması gibi birçok olumsuz neden in özerk ve özgür bir şekilde ticaret yapmalarını engellemektedir. Abluka ve çeşitli kısıtlamalar da Filistin ekonomisini işgalci İsrail ekonomisine bağımlı hale getirmektedir. Filistin’de ve Gazze Şeridi bölgelerinin yönetimleri her ne kadar farklı da olsa Filistin’in ekonomik verileri Ramallah merkezli Filistin Merkez İstatistik Bürosu (PCBS) tarafından derlenmektedir. Verilerin güvenilirliği ve standardizasyonu uluslararası standartlara uygun olduğu görülmektedir (Uzuntaş vd., 2024: 10, 26). Dolayısıyla ödemeler dengesini anlamak açısından bu veriler kullanılabilir. Ancak verilerin Kudüs’ün 1967’de İsrail tarafından ilhak edilen kısımlarını içermediğini belirtmek gerekir.

Filistin ekonomisi açısından ödemeler dengesi verilerine bakıldığında, 2019-2022 arasında net cari açık yaklaşık olarak 1,8-2 milyar dolar arasında gerçekleşmiştir. 2023 yılının üç aylık öncü verilerine göre ise bu rakam yaklaşık 2,9 milyar dolar olmuştur. Rakam, cari açığın 2022 yılına kıyasla yüzde 42,3 oranında keskin bir artış gösterdiğine işaret etmektedir. Bu durumun ortaya çıkmasında İsrail’de çalışan Filistinli işçilerin çalışma izinlerinin iptal edilmesi ve 1948’de işgal edilen topraklarda çalışmalarının yasaklanmasından başlayarak İsrail’de çalışan işçilerin aldıkları tazminatların değerinde yüzde 29,8’lik keskin bir düşüşün yaşanmış olması etkili olmuştur. Cari açıktaki bu ciddi artış aynı zamanda, 2022 yılında yüzde 10,6 olan cari açığın GSYİH’ye oranının 2023’ün ilk 3 aylık döneminde yüzde 16,7’ye yükselmesine yol açmıştır. Literatürde bu oranın yüzde 4-5’leri aşmasının kriz öncü göstergesi sayılması dikkate alındığında konunun önemi daha iyi anlaşılacaktır. 2023 yılsonu itibarıyla ise cari açık, 2023’ün ilk 3 ayındaki 2,9 milyar dolar seviyesinden azalarak 2,3 milyar dolara gerilemiştir. Bu gerilemeye rağmen, söz konusu düzey 2022 yılına nazaran yaklaşık yüzde 15’lik bir artışa tekabül etmektedir. İsrail’in Gazze Şeridi’ne yönelik saldırısı hem Batı Şeria’da hem de Gazze Şeridi’nde; gelirin düşmesine, yatırımların azalmasına, yüksek işsizlik oranlarına ve ekonomik faaliyetlerin yok olmasına neden olmuştur. Net Sermaye ve Finans Hesabı 2019-2023 yılları arasında dalgalı bir seyir izlemiş, yaklaşık olarak, 2019 yılındaki 1,7 milyar dolar seviyesinden 2020’de 1,3 milyar dolara gerilemiş; 2021, 2022 ve 2023 yılları verileri ise sırasıyla yaklaşık; 1,9, 1,2 ve 1,6 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Net Cari Hesap ile Net Sermaye ve Finans Hesabı arasındaki farkı gösteren Net Hata ve Noksan Kalemi verileri incelendiğinde ise; 2019’da 89, 2020’de 569 milyon dolar pozitif bir değer söz konusu iken, 2021 yılında -73 milyon dolarlık negatif bir durum ortaya çıkmıştır. 2022 ve 2023 yıllarında ise sırasıyla, 792 ve 678 milyon dolarlık pozitif değerler gözlenmiştir (PCBS, 2024: 88-89; PCBS, 2025: 71-73).

Görüldüğü gibi, işgalci İsrail rejimi tarafından her türlü engellemelerle karşılaşan ve bu yönüyle bağımsız hareket edemeyen Filistin, uluslararası ticaret açısından potansiyelini ortaya koyamamaktadır.

KAYNAKÇA

  • PCBS (2024). Performance of the Palestinian Economy 2023. Erişim Tarihi: 17.06.2025, https://www.pcbs.gov.ps/Downloads/book2700.pdf.
  • PCBS (2025). Palestine in Figures 2024. Erişim Tarihi: 17.06.2025, https://www.pcbs.gov.ps/Downloads/book2715.pdf.
  • Seyidoğlu, Halil (2015). Uluslararası İktisat Teori, Politika ve Uygulama. İstanbul: Güzem Can Yayınları.
  • TCMB (2025). Ödemeler Dengesi İstatistikleri. Erişim Tarihi: 16.06.2025, https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/TR/TCMB+TR/Main+Menu/Istatistikler/Odemeler+Dengesi+ve+Ilgili+Istatistikler/Odemeler+Dengesi+Istatistikleri/.
  • Uzuntaş, Ş. N.; Awad, O.; Elkahlout, G. & Hanafi, S. (2024). “Filistin’in Görünümü: Verilerle Filistin Toplumu (Araştırma Raporu 16/2024)”. İLKE. Erişim Tarihi: 17.06.2025, https://ilke.org.tr/files/netstk/50/web/115/4769/dosyalar/filistin_gorunumu1.pdf.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Işık, Nihat. “Ödemeler Dengesi”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1224-1225. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.