Mescid-i Aksâ ve Kudüs (Tuhfetü’l Harameyn)
İNG
Al-Aqsa and Jerusalem (Tuhfetu’l-Harameyn)
ALM
Masjid al-Aqsa und Jerusalem(Tuhfetü’l-Harameyn)
FRA
Masjid al-Aqsa et Jérusalem (Tuhfetu’l-Harameyn)
ARA
المسجد الأقصى والقدس (تحفة الحرمين)
Tuhfetü’l-Harameyn, 18. yüzyıl başlarında vefat eden divan şairi Yusuf Nâbî’nin 1678 yılında gerçekleştirdiği yolculuğunun bir anlatımıdır. 37 yaşındayken kaleme aldığı bu eser, hem manzum (şiirsel) hem de mensur (düzyazı) bölümler içeren zengin bir hac si örneğidir. Nâbî, bu yapıtını 1682 yılında tamamlamıştır (Coşkun, 2001: 85). Menderes Coşkun’un aktardığına göre Nâbî, tahminen üç günlük ziyaretten sonra Kudüs’ten Ramle’ye dönmüş, oradan da Askalan, , Ariş, Suez ve Mısır’ın Sâlihiyye kasabası üzerinden Kahire’ye ulaşmıştır (Coşkun, 2001: 88). Nâbî, eserinde Kudüs’e genişçe yer vermiştir. Coşkun (2001: 88), şairin eserinde ayrıntılı bir şekilde tasvir etmiş olmasını Mescid-i Aksâ’ya verdiği önemin göstergesi olduğuna işaret etmiştir.
Mısır’dan Kudüs’e varışla başlayan bölümde şair, önce “harem-i nûr-peymâ” ve “sâha-i rûh-bahşâ” olarak nitelediği Mescid-i Aksâ hakkında bilgi verir. Ardından Hz.Muhammed’in mi‘râcında ziyaret ettiği bir mekân olmasına değinerek Mescid-i Magâribe, Mescid-i Ömerî, binâ-yı Süleymânî, mihrâb-ı Meryem, mihrâb-ı Havâriyyîn, Bâbü’r-rahme, Bâbü’t-tevbe, ruhâm-ı mücellâdan binâ’, nice minber-i matbû‘u‘s-sîmâ ve bir mihrâb-ı sîne-güşâ, Kubbetü’s-Sahre’nin yapılışı ve tamirleri, nakş-ı tamgâ-yı eser-i pây-ı Muhammedî, Hz.İdrîs, mihrâb-ı Dâvud u Süleymân, mihrâb-ı İbrâhîm, siper-i seyyidü’ş-şühedâ Hamza-i bâ-safâ, Bâbü’l-cenne, makâm-ı ‘Alî, bu yerlerin önemi ve kutsallığı, buraları görmenin şükrü, Kızıl Mihrâb, Kubbetü’s-Silsile, makâm-ı hazret-i Hızr, mezâr-ı ‘ismet-medâr-ı Meryem, merkad-ı nûr-âlûd-ı hazret-i Dâvud, mescid-i vâlâ-kıbâb, mezâr-ı lâmi‘u’l-envâr-ı hazret-i ‘Uzeyr ve eser-i kadem-i Rûhu’llâh, mezâr-ı Râbi‘a-i ‘Adeviyye, medfen-i İbrahim (İshak u Ya‘kûb u Yûsuf nebî hazretleri) gibi kavramlara, mekânlara ve şahıslara değinir. Bunlar, bir bakıma bölümün özeti mahiyetindedir (Bkz.: Kalkışım, 1988; Coşkun, 2002).
Nâbî’nin “Ve bu sâha-i dil-ârânuñ âgûş-ı miyânesinde kubbe-i sahra-i mübâreke beyza-i tâ’ir-i sa‘âdet şeklinde cilve-nümâ olmışdur.” (Kalkışım, 1988: 65) cümlesinde Kudüs’ü gönül süsleyen bir saha, Kubbetü’s-Sahre’yi de bu sahanın ortasında uçan saadet kuşunun yumurtası olarak nitelendirmesi, bir şairinin hem Kudüs hem de Kubbetü’s-Sahre’ye duygusal ve hürmetkâr bir bakış açısıyla nasıl baktığını göstermektedir. Nitekim eserde geçen harem-i nûr-peymâ-yı Mescid-i Aksâ, sâha-i rûh-bahş, Kuds-i mübârek, harem-i mükerrem-i Aksâ, harem-i şerîf-i Aksâ terkipleri de bu bağlamda dikkat çekicidir.
Bu terkipler, şairin Mescid-i Aksâ’ya karşı hissettiği duyguları ve derin hürmeti yansıtmaktadır. Türk edebiyatında günümüzde yazılmış çok sayıda Mescid-i Aksâ eksenli edebî metinler olduğu ve bu metinlerde de Nâbî’nin hürmetkâr yaklaşımına benzer bakış açıları bulunduğu dikkate alındığında Mescid-i Aksâ’nın hem Osmanlı döneminde hem de sonrasında da şair ve yazarların dikkatini çektiği anlaşılmış olur. Kısaca Mescid-i Aksâ, dolayısıyla da Kudüs, Türk edebiyatında yüzlerce yıldır manzum ve mensur metinlere konu olmuş önemli ilham kaynakları arasında yer almıştır. Bu, günümüzde Mescid-i Aksâ ve Kudüs bağlamında toplumsal bir farkındalık ve hassasiyet bulunmasında önemli bir etken olmuştur.
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Coşkun, Menderes (2001). “Şair Nâbî’nin Tuhfetü’l-Harameyn’inin İçeriğinin Analitik Bir Yaklaşımla İncelenmesi”. Bilig, 17, 81-95.
- Coşkun, Menderes (2002). Manzum ve Mensur Osmanlı Hac Seyahatnameleri ve Nâbî’nin Tuhfetü’l-Harameyn’i. Ankara: Kültür Bakanlığı.
- Kalkışım, M. Muhsin (1988). Nâbî’nin Tuhfetü’l-Harameyn’i (Dil İncelemesi, Transkripsiyonlu Metin ve İndeks) [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Bayram, Yavuz. “Mescid-i Aksâ ve Kudüs (Tuhfetü’l Harameyn)”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1131-1133. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.