İçeriğe geç
İL · İLAHİYAT3 dk okuma · s. 1216–1217

Oryantalizm ve Kudüs

İNG

Orientalism and Jerusalem

ALM

Orientalistische Tradition und Jerusalem

FRA

Orientalisme et Jérusalem

ARA

الاستشراق والقدس

YAZAR

Ali ACAR

ORCID 0009-0006-1289-1703

KİTAPTA

s. 1216–1217

Atıf al

Batı’da 18. yüzyıldan itibaren Doğu’yu tanıma, keşfetme hatta bölgeyi sömürü merkezi olarak görme felsefesi (Said, 1978: 9-10), oryantalist bir geleneğin oluşmasına zemin hazırlamıştır (Acar, 2023: 28-30). Bu geleneğe dayanan ve “Batı’dan Doğu’ya bakışı” içeren anlayışın kökleri, Avrupa merkezli düşünce sistemine uzanır. Kolonyalizm ile incelenen oryantalizm (Turner, 2003: 17), temelde Doğuluların Batılılardan farklı olduğuna ama evrensel niteliğe sahip bir zihin yapısının ve bilgi türünün bulunduğuna odaklanır. Zihnin faaliyetlerine ve bilginin kaynağına bakılan nokta Batı merkezli olunca, farklı olanın “geçersiz” ve/veya “aşağı” olduğu kabulü gün yüzüne çıkmaktadır. O zaman da Doğuluların kendilerine ait olabilecek “kayda değer” herhangi bir bilgilerinin olmadığı yargısına ulaşılmakta ve onlara ait farklılıklar onların kusurları olarak kodlanmaktadır (Köse & Küçokçük, 2015: 125). Bu düşünce geleneği, İslam hâkimiyetindeki Kudüs ile ilgili tasavvurları da doğrudan içermektedir. Çünkü Batı’da oluşan Kudüs algısı, büyük ölçüde oryantalist çalışmalar aracılığıyla şekillenmiştir.

Batı merkezli düşünceyi esas alarak kapsamlı bir oryantalist gelenek meydana getiren Batılı düşünürler, Kudüs’e yönelik de bir bakış açısı oluşturmaya başladılar. Bunun bir parçası olarak Theodor Nöldeke (1836-1930), Josef Horovitz (1874-1931) ve Uri Rubin (1944-2021) gibi oryantalistler, Kur’ân-ı Kerîm ‘de yer alan İsrâ Sûresi’nin ilk ayetinde bahsi geçen ’in Kudüs’e yaptığı gece yolculuğu (İsrâ) ile Tevrat kaynakları arasında bağlantı kurmaya çalıştılar. Hatta Kur’ân-ı Kerîm’deki bu yolculuğu, ’nın İsrailoğullarını Kudüs’e götürmesi ya da Zülkifl’in Babil’e olan gece yolculuğu ve aynı zamanda rüzgâr vasıtası ile Kudüs’ün kapılarından birine ulaşmasıyla benzer olduğunu iddia ettiler (Kutluay, 2024: 20). Görüldüğü gibi oryantalistlerin temel felsefesi Batı’nın bir parçası olarak gördükleri bir lik tarzını, İslam dinine kaynak olarak göstermek olmuştur. Nitekim bu yaklaşımın öncülerinden olan Alman Yahudi oryantalist Abraham Geiger (1810-1874), 1830’larda yayımladığı Was hat Mohammed aus dem Judenthume Aufgenommen (Muhammed Yahudilikten Ne Aldı?) adlı eserinde, İslam’ı Yahudiliğin bir kopyası olarak değerlendirmiş; bu doğrultuda, İslam’ın ilk kıblesi olan Kudüs’ün (Mescid-i Aksâ), i memnun etmek amacıyla seçildiğini ileri sürmüştür (Acar, 2023: 225-226).

Bu bakış açısı oryantalist düşünce geleneğinin temelinde bulunan “dünyadaki tek uygarlık Batıdır” (bir başka deyişle diğerleri eğer uygarlığa dair bir şeyler taşıyorsa ancak onu taklit eder) algısı etrafında şekillenen ve diğer coğrafyaları “öteki” olarak bu “evrenselliğin” dışında tutan yaklaşımı yansıtır. Batı’nın ‘öteki’ hakkında kendi amacı doğrultusunda oluşturduğu anlatılarla beslenen oryantalizm, zamana ve amaca göre değişse de Doğu’nun nesneleştirilmesi, sömürülmesi için gerekli zeminin meşrulaştırılma gayretiyle bağlantılıdır (Köse & Küçük, 2015: 122-125).

Güçlü olanı ifade eden Batı ve karşısında dışlanan kültürleri ifade eden Doğu arasındaki “görecelilik” ya da “orijinallik” problemlerini içeren oryantalizm ve sömürgecilik çalışmalarının birlikte yürütüldüğü görülür. Byran S. Turner (2003: 19); Edward Said’in yakaladığı bu hakikati, “Said’in çalışması söylemler, değerler ve bilgi kalıplarının, düşünürlerin araştırmaya teşebbüs ettikleri ‘gerçekleri’ aslında nasıl icat ettiklerini de gözler önüne seriyor.” sözleriyle ifade etmektedir. Bu durumda oryantalist Abraham Geiger’in çalışmalarını da içeren çabalar, akademik yöntem ve ilmî dayanaklardan yoksun görünmektedir. Zira amaç “tek tanrıya inanç” geleneğini temsil eden iki farklı din arasındaki benzerlikleri ortaya koymaktan ziyade birini esas alıp diğerini nesneleştirme ve sömürmek için bir zemin oluşturmaktır. İsrail’in yaptığı katliamlar tam da burada “oryantalist zihinlerde” normalleşmekte çünkü “orijinal olanların”, “orijinal metinlerdeki hakkı” olarak görülmektedir. Böylece taraflı çıkarımlarla oryantalistler, tüm dünyaya siyonizm ile de örtüşen Yahudiliğin bu batılı yorumunu zorla dayatmayı hedeflemektedirler.

KAYNAKÇA

  • Acar, A. (2023). Ârâʾü’l-Müsteşrikeyn el-Almâniyyeyn Ḥavle’l-Kur’âni’l-Kerîm: Abraham Geiger ve Rudi Paret Dirâse Nakdiyye Mukârane. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları.
  • Köse, M. & Küçük, M. (2015). “Oryantalizm ve “Öteki” Algısı”. Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi (SKAD), 1 (1), 107-127.
  • Kutluay, İbrahim (2024). “Bazı Oryantalistlerin BeytülMakdis ve Mescid-i Aksâ’ya Dair Hadisleri Şârihlerinden Farklı Yorumlamalarının Sebepleri”. Journal of Islamicjerusalem Studies, 24 (1), 17-38.
  • Said, Edward (1978). Orientalism. New York: Pantheon Books.
  • Turner, Byran S. (2003). Oryantalizm, Postmodernizm ve Globalizm, çev.: İbrahim Kapaklıkaya. İstanbul: Anka Yayınları.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Acar, Ali. “Oryantalizm ve Kudüs”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1216-1217. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.