Mi’râciyye (Garip-name)
İNG
Mirajiyya (Garip-name)
ALM
Mi’rajiyya (Garip-name)
FRA
Mirajiyyah (Gharibnâme)
ARA
(معراجيّة (غريبنامه
Âşık Paşa tarafından kaleme alınan ve dinî-tasavvufî bir mesnevi olan Garîb-nâme, Türk edebiyatının önemli eserlerinden biridir. Devrinin tercüme veya Farsça eser yazma temayüllerinin aksine Türkçe telif bir eserdir (Köksal, 2024). Oldukça hacimli olan bu eser; nın kuruluş döneminde (730/1329-30) yazılmıştır. Eser üzerine birçok çalışma yapılmıştır. Yapılan çalışmalar içinde en kapsamlı olanlardan biri Kemal Yavuz’a (2000) aittir1.
Zengin içeriği ile dikkat çeken Garîb-nâme ’in mi’râc hadisesini anlatan bölümler içermesi bakımından mi’râciyye/mi’râc-nâme örneği olarak da kabul edilmektedir. Eserin 5733-5833 ve 8174-8366 numaralı beyitlerinde mi’râc hadisesi konu alınmaktadır. Bu iki bölüm bir arada değerlendirildiğinde tam bir mi’râciyye metni ortaya çıkmaktadır. Yüz beyitten oluşan birinci kısma müellif Tevhid türüne örnek beyitlerle başlar. İlk beyti şu şekildedir:
“Ol Çalap kim benzeşi yok bir-durur
Yogı var eylemege kâdir-durur.” (Yavuz, 2000: B. 5733)
Müellif birinci kısımda Mi’râc konusundan çok mekân tasviri yapmıştır. Kubbetü’s-Sahre’nın cennete teşbihi ile başlayan mekân tasvirleri oldukça canlı ve güçlüdür. Sekiz cenneti temsil eden sekiz duvarı, her duvardaki beş penceresi, kırk direk bulundurması, büyük kubbesinin kurşunla kaplı olması, Tâhâ ve Yâsîn’in harf harf yazılı olması gibi fiziksel detayları veren müellif; Seng-i Sahrâ’nın Mi’râc’daki rolünü de anlatmıştır. Yaptığı tüm betimlemelerin bu kutsal mekânı anlatmakta yetersiz olduğunu, oraların görülmekle anlaşılabileceğini şu beyitlerle ifade etmiştir:
“Her surat kim anda ma‘nî var ola
Anı takrîr eylemek düşvâr ola
Kimse anı niçe takrîr eyleye
Tende cânı niçedür dip söyleye
Ol makâmuñ cânı vardur bî-gümân
Anuñ-ıçun ölmedi bunça zamân
Nesne kim içi tolu pür nûr ola
Tâ cihân oldukça ol ma‘mûr ola
Her kim anı bilmek ister ne’ydügin
Zâhiri vü bâtını niçe’ydügin
Varsun anda görsün anı göz-ile
Eydüben ol ma‘lum olmaz söz-ile.” (Yavuz, 2000: B. 5820-5825)
Müellif, 8174-8366 beyit aralığındaki ikinci kısımda Mi’râc-ı Nebî’yi şu beyitle anlatmaya başlamıştır:
“Dinle imdi Mustafâ mi‘râcını
Hulleden tonı vü nûrdan tâcını.” (Yavuz, 2000: B. 8201)
Bu kısımda müellif, birinci kısma göre Mi’râc konusunu daha detaylı işlemektedir. Bölümün sonundaki beyitler ve konunun işlenişi biçimine bakıldığında bu kısmın temasının olduğu görülmektedir. Müellifin amacı Mi’râc’ı anlatmaktan ziyade namazı anlatmaktır. Mi’râc’ı, vermek istediği mesajın merkezinde ele almıştır (Erbay, 2021: 48). Hz. Peygamber Cebrail’le feleğin dokuz katını geçer ve her katta ayrı bir manzara ile karşılaşırlar. Karşılaştıkları manzaralar şunlardır: kıyam halinde niyaz, rükû’ halinde niyaz, secde halinde niyaz, tahiyyat, tesbih, dua, tefekkür, tahayyür ve fena. Âşık Paşa, Hz. Peygamber’in bu gördüklerinin bütünün namazda mevcut olduğunu şu beyitlerle ifade eder:
“Yazmış-ıdı rahmetini hak aña
Bu namâzda kamusı var baksaña
Hem kıyâm u hem rükû‘ u hem sücûd
Kim kılanlar buldı Hak’dan feth ü cûd
Hem tahiyyat hem bu tesbîh ü du‘â
Her ki kıldı sıdk-ıla oldı revâ
Hem tahayyür hem tefekkür hem fenâ
Kim bularda ne zikir var ne senâ
Uş bulardur bu iki rek‘at namâz
Nüh felek ehlindeki kılnan niyâz.” (Yavuz, 2000: B. 8342-8346)
Âşık Paşa, Garîb-nâme’de Mi’râc-ı Nebi’ye değinmiştir. Müellif birinci kısımda mekân tasviri yapmış ikinci kısımda ise Mi’râc konusu üzerinden namazı anlatmıştır.
Âşık Paşa’nın Garîbnâme’si başarılı edebî bir metin olmanın ötesinde, Türk kültüründe Kudüs’ün ve kutsal mekânların taşıdığı derin anlamı da yansıtır. Âşık Paşa’nın Mescid-i Aksâ’ya atfettiği değer, hem tasavvuf düşüncesinde Mi‘râcın manevi boyutunu vurgular hem de Anadolu coğrafyasındaki Müslümanların Kudüs’e bağlılığını ortaya koyar. Böylece Garîbnâme, İslam medeniyetinin ortak hafızasında kapsamlı bir yeri olan Kudüs’ün evrensel bir mesajını da taşımış olur.
DİPNOTLAR
- 1.Bu çalışmada mezkûr kaynak, beyit numaraları verilerek “Yavuz, 2000: B. …” şeklinde kullanılmıştır.
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Erbay, Enes Ensar (2021). “Garib-nâme’deki Mi’râc Anlatımının Tarihî Rivayetler Ekseninde Değerlendirilmesi”. Reyhan Çorak (Ed.), Dinle İmdi On Sekiz Dürlü İşi Edebiyat Yazıları: Garîb-nâme Üzerine içinde (47-68). İstanbul: DBY.
- Köksal, Mehmet Fatih (2021). “Garîb-nâme (Âşık)”. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Erişim Tarihi: 24.11.2024, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/garib-name-asik-pasa.
- Kut, Günay (1991). “Âşık Paşa”. TDV İslâm Ansiklopedisi, 4, 1-3. İstanbul: TDV Yayınları.
- Yavuz, Kemal (2000). Âşık Paşa, Garib-nâme. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı. Erişim Tarihi: 10.12.2024, https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78417/asik-pasa---garib-name.html.
- Yavuz, Kemal (2003). “Âşık Paşa”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (13), 29-39.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Eser, İzzet. “Mi’raciyye (Garip-name)”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1137-1139. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.