İçeriğe geç
ED · EDEBİYAT2 dk okuma · s. 1000–1002

Kudüs ve Mescid-i Aksâ (Esiri Seyahatnâmesi)

İNG

Jerusalem and Masjid al-Aqsa(Esîrî’s Travelogue)

ALM

Jerusalem und die Masjid al-Aqsa in Esîrîs Pilgerreisebericht namens Hüsâmnâme

FRA

Jerusalem et Masjid al-Aqsa (le Livre de Voyage d’Esîrî

ARA

(القدس والمسجد الأقصى (كتاب الرحلة للأثيري

YAZAR

Havva AŞI

ORCID 0000-0002-1293-5458

KİTAPTA

s. 1000–1002

Atıf al

Hüsâmnâme, İkinci Bayezid döneminde (MS 1481-1512) yaşamış olan Esîrî’nin si türünde manzum eseridir. (Kolbaş, 2021: 83) Bu seyahatnâme, Kitâbu Evsâfı Mesâcidi’ş-Şerîfe’den sonra Anadolu sahasında yazılan ikinci hac seyahatnâmesi özelliği taşımaktadır (Kolbaş, 2021: 111). Divan edebiyatında seyahat edilen yerlerle ilgili gözlemlerin anlatıldığı eserlere seyahatnâme adı verilmiştir (Canım, 2020: 299). Hac kervanıyla birlikte İstanbul’dan yola çıkan Esîrî de bu eserinde Kudüs, Kubbetü’s-Sahre ve Mescid-i Aksâ ziyaretini de kapsayan hac yolculuğuna dair izlenimlerini anlatmıştır. Toplam üç ay Kudüs’te kalan Esîrî, bu kutsal mekâna dair izlenimlerini, duygu ve düşüncelerini Medh-i Kuds, Mesnevî-i Kuds, Hikâyet-i Kuds, fî Medhu Kubbeü Sahre, fî Medhu Mescidü Aksâ gibi başlıklar altında dile getirmiştir.

Esîrî, “Medh-i Kuds” bölümünde öncelikle gönüllerini aydınlatan Kudüs’ü bir hikâyeyle tanıtır. Hikâyeye göre hacılar Kudüs’e vardıklarında halk tarafından izzetle karşılanmıştır. Kudüs; Allâh’ın nazargâhı, Mustafa’nın mirâca yükseldiği mekândır. Allâh’ın dostu , burada yaşamış; Hz. Dâvûd’a Zebûr burada inmiş; , burada doğmuş ve göğe yükselmiştir. İsrâfil de Sûr’a burada üfleyecektir. Hakk’ın nazarı olan bu kutsal mekânda olanlar, dinin önde gelenleridir (Kolbaş, 2021: 400-403). Medh-i Kuds bölümünde ise her beyitte “Kuds-ı mebârekdedür.” ifadesi tekrarlanarak bu mekânın mübarek olmasının sebepleri sıralanmıştır. Buna göre Kudüs mahşer yeridir, orada Hz. Muhammed’in ayak izi vardır, Hızır’ın durağıdır, Mescid-i Aksâ buradadır. Râbia el-Adeviyye, , Hz. Meryem, Hz. Îsâ, Hz. İbrâhim, Hz. Hamza, Hz. Dâvûd ile anılan bu kutsal mekân ziyaret edilmelidir.

Kudüs’ün methedildiği bölümden sonra tekrar Kudüs’e dair bir hikâye anlatılmıştır. Hikâyeye göre Allâh, Cebrâil vasıtasıyla Hz. Dâvûd’a selam gönderir ve ondan cennetin bile kıskanacağı, ay ve güneşten daha yüce, avlusu geniş bir makam yapmasını ister; Hz. Dâvûd da bu isteği yerine getirir. Sonraki dönemlerde Kudüs adıyla anılan bu yerde Hz. Süleyman, Kubbetü’s-Sahre’yi yapmıştır. Bugün bakıldığında Kubbetü’s-Sahre, Kudüs haremindeki kutsal kaya üzerinde yer alan, Emevî Halifesi Abdülmelik b. Mervân’ın tarafından yaptırılmış ortası kubbeli sekizgen yapıdır. (Bozkurt, 2002) Esîrî, bu bölümde sadece İslâm mimarisinin ilk kubbeli eserlerinden olan Kubbetü’s-Sahre’ye değil Mescid-i Aksâ’daki Selsebil Irmağına benzettiği kuyuya da ayrıntılı bir şekilde değinmiştir (Kolbaş, 2021: 411).

Eserin Buhte-i Nasr bölümünde Kudüs’ün kâfirler tarafından yıkıldığı, fakat bir zaman sonra Abdülmelik tarafından yeniden inşa edildiği bilgisi verilmiştir. Bu bağlamda eser, hem edebî hem de tarihî değer taşımaktadır. Eserdeki Kudüs ile ilgili son bölüm ise Mescid-i Aksâ’nın övgüsü üzerinedir. Mescid-i Aksâ’yı redifli bölümde Esîrî, bu kutsal mekânı över, gelip görebildiği için Allâh’a şükreder ve tekrar görebilmek için hatta orada ikâmet edinebilmek için Allâh’a dua eder. Şairin bu duyguları “Cân sevdi gönül ister şol Mescid-i Aksâ’yı” (Kolbaş, 2021: 420) mısrasında somutlaşmış olarak görülür. Şairin Hac Seyahatnâmesi’nde Kudüs’e bölümler hâlinde değinmesi ve eserin muhtevasının derinliği, Kudüs’ün şairin dünyasındaki yerini açık bir şekilde göstermektedir.

Esîrî’nin eserinde izlenimlerini aktarmaktan öte bir sorumluluk duygusuyla Kudüs’ü tanıttığını ve Kudüs’ün önemini vurguladığını söylemek mümkündür. İkinci Bayezid döneminde yaşamış bir şairin Hac Seyahatnâmesi’nde tarihî bilgi çerçevesinde Kudüs’e vurgu yapması, Dönemi’nde Kudüs’e verilen değeri edebî bağlamda göstermektedir. Esîrî’nin, “İşidün iy dîn eri Kuds-i mübârekdedür” (Kolbaş, 2021: 403) mısrasındaki Kudüs sevgisinin ya da sorumluluğunun bireysel olmadığını görmek mümkündür.

AYRICA BAKINIZ

KAYNAKÇA

  • Bozkurt, Nebi (2002). “Kubbetü’s-Sahre”. TDV İslâm Ansiklopedisi, 26, 304-308.
  • Canım, Rıdvan (2020). Divan Edebiyatında Türler. Ankara: Grafiker Yayınları.
  • Kolbaş, Ozan (2020). “Esîrî”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim Tarihi: 23.08.2024, https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/esiri-esiri.
  • Kolbaş, Ozan (2021). Esîrî’nin Hüsâm-Nâme Adlı Manzum Hac Seyahat-nâmesi (İnceleme-Metin Tenkidi-Nesre Çeviri-Açıklamalar-Sözlük-Özel Adlar Dizini) [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Aşı, Havva. “Kudüs ve Mescidi Aksa (Esiri Seyahatnamesi)”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1000-1002. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.