Hz. Ömer Fermanı
İNG
Edict of Omar ibn al-Khattab
ALM
Edikt von Omar ibn al-Khattab
FRA
Pacte d’Omar ibn al-Khattab/Convention d’Omar ibn al-Khattab
ARA
العهدة العمريّة
Bu ferman, 638 yılında Kudüs’ün sulh yoluyla fethedilmesi neticesinde Hz. Ömer’in Kudüs halkına verdiği emannamedir.
Kudüs’ün fethi sürecinde önce Şam sonra Kudüs, Amr b. As tarafından kuşatıldı. Şiddetli bir kuşatma sürdüren Amr b. As fethe muvaffak olamadı. Daha sonra Şam ordularının başkomutanı Ebû Ubeyde b. Cerrah, 637 yılında Kudüs kuşatmasına katıldı. Ebû Ubeyde’nin şehri sulhen teslim etmelerini istediği Kudüs’teki , başlangıçta kabul etmemelerine rağmen şiddetli kuşatma ve çatışmaların devam etmesi neticesinde şehri teslim ettiler. Diğer şehirlerle yapılan barış anlaşmalarının kendileri için de geçerli olmasını talep eden Kudüs Hristiyanları, verilecek olan emannameyi bizzat halife Ömer’in elinden almak istediler. Ebû Ubeyde’nin yazdığı mektup üzerine Hz. Ömer Medine’den yola çıkarak Kudüs’e vardı. Coşkulu bir kalabalıkla karşılanarak şehre girdi (Belâzurî, 1987: 190; Taberî, t.y.: 3/606).
Emannamenin verilme yeri ve şekli konusunda Taberî ve Belâzûrî’de farklı rivayetler bulunmaktadır. Taberî’de Hz. Ömer’in Cabiye’de bulunduğu esnada Kudüs’ten gelen bir heyeti kabul edip emannameyi onlara verdiğine dair bilgi mevcuttur. Belâzûrî’de yer alan rivayette ise şöyle geçmektedir: Hz. Ömer, Cabiye’de bulunduğu sırada bir askeri birliğin başına Halid b. Sabit el-Fehmi’yi atayarak Kudüs kuşatmasına gönderdi. Halid, onlarla savaştıktan sonra aralarında anlaşma yapıldı. Bu anlaşmanın Hz. Ömer tarafından tasdik edildiği zikredilmektedir. Anlaşmadan sonra Hz. Ömer Medine’ye dönmüştür (Belâzurî, 1987: 189; Taberî, t.y.: 3/608).
Emanname metnini zikretmeden onun hakkında bilgi veren ilk kaynaklar Vâkidî ve Belâzûrî’dir. emannamenin metnini ilk zikreden kişi ise Yakubi’dir. Yakubi’de çok kısa ve öz olarak metin zikredilmiştir. Yakubi’yle hemen hemen aynı metni eserinde zikreden bir başka tarihçi ise İskenderiye Patriği Saîd b. Bıtrîk’tir (Aydınlı, 2020: 619). Yakubi’de yer alan metin şu şekildedir: “Rahman ve rahim olan Allah’ın adıyla. Bu, Ömer b. Hattab’ın Beytülmakdis ehline verdiği emandır. Kanlarınız, mallarınız ve kiliseleriniz konusunda size eman verilmiştir. Siz büyük bir sorun çıkartmadığınız sürece kiliselerinize başkaları iskân ettirilmeyecek veya zarar verilmeyecek.” (Saîd b. Bıtrîk, 1905: 2/17; Yâ’kubî, t.y.: 2/136). Bu fermanın en geniş halini Taberî tarihinde şu şekilde kaydetmiştir:
Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla! Bu Allah’ın kulu ve müminlerin emiri Ömer tarafından Îliyâ (Kudüs) halkına verilen emandır. Onların canları, malları, kiliseleri, haçları, hastaları, sağlıklı olanları ve diğer (bütün) fertleri için verdiği emandır. Kiliselerine iskân edilmeyecek, tahrip edilmeyecek, bu kiliselerin çevresi daraltılmayacak, içlerindeki haç ve mallar gibi kutsal eşyalarına dokunulmayacaktır. Kimse dinî inançlarından dolayı baskı görmeyecek ve kendilerine zarar verilmeyecek ve Yahudiler Îliyâ’da iskân edilmeyecektir. Buna karşılık Îliyâ halkı diğer şehir halkları gibi cizye vereceklerdir. Onların, orada bulunan Rumlar ve ları buradan çıkarmaları gerekir. Rumların gidecekleri yere kadar can ve mal güvenlikleri sağlanacaktır. Orada kalmak isteyenler ise emniyette olacak ve Îliyâ halkı gibi cizye verecektir. İliyâ halkından kim Rumlarla birlikte malıyla çıkmak, kiliseleri ve haçlarını tahliye etmek isterse, canları, kiliseleri ve haçları çıkıp gitmek istediği yere varıncaya kadar emniyette olacaktır. Filan kişinin ölümünden önce bölgede bulunan (can güvenliği için buraya sığınmış olan) diğer sakinlere gelince: bunlardan kim orada oturmak isterse Îliyâ halkı gibi cizye ödemek şartıyla oturacaktır; bunlardan isteyen Rumlarla çıkıp gidebilecek, isteyen de kavminin yanına dönebilecek ve onlar mahsullerini hasat edinceye kadar kendilerinden herhangi bir şey (vergi) alınmayacaktır. Bu emanname, onların cizye vermeleri şartıyla, Allah’ın Rasulü’nün, halifelerin ve Müminlerin Kudüs halkına verdiği bir güvenlik ahdidir. Bu anlaşmaya Hâlid b. Velid, Amr b. Âs, Abdurrahman b. Avf ve Muâviye b. Ebi Süfyan şahittirler. Ömer bu anlaşmayı 15 yılında yazdı ve verdi. (Aydınlı, 2020: 621; Taberî, t.y.: 3/610)
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Aydınlı, Osman (2020). “Kudüs’ün Fethi ve Hz. Ömer Emannâmesi”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7 (1), 608-630.
- Belâzûrî, Ebu’l-Abbas Ahmed b. Yahyâ b. Câbir (1987). Fütûhu’l-Büldân, thk.: Abdullâh Enîs Et-Tübba’-Ömer Enîs Et-Tübba’. Beyrût: Müessesetü’l-Maârif.
- Saîd b. Bıtrîk (Eutychius) (1905). Et-Târîhu’l-Mecmû‘ ‘Ale’t-Tahkik ve’t-Tasdik. Beyrut: Y.Y.
- Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr (T.Y). Târîhu’r-Rusul ve’l-Mülûk 14, thk.: Muhammed Ebü’l-Fadl İbrahim. Kâhire: Dâru’l-Maârif.
- Yâ’kûbî, Ahmed b. Ebî Ya’kûb b. Ca’fer (T.Y). Târîhu’l-Ya’kûbî 2. Beyrût: Dâru Sadır.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Uğurlu, Muhammed. “Hz. Ömer Fermanı”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 748-749. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.