İçeriğe geç
EK · EKONOMİ4 dk okuma · s. 887–889

Karaborsa

İNG

Black Market

ALM

Schwarzmarkt

FRA

Marché Noir

ARA

السوق السوداء

YAZAR

Mehmet Akif ALTUNAY

ORCID 0000-0002-0729-1686

KİTAPTA

s. 887–889

Atıf al

Karaborsa (black market), piyasalarda hukuken satışı yasaklanmış ya da arzı kısıtlanmış malların veya hizmetlerin resmi olmayan yollarla, genellikle fahiş fiyatlarla alınıp satılmasını ifade eder (TDK, 2025). Karaborsa, kayıt dışı ekonomi (gölge ekonomi) içinde yer alan faaliyetlerden biridir ancak tüm kayıt dışı faaliyetler karaborsa sayılmaz. Karaborsa genellikle sıkı yönetim uygulamalarının, kıt kaynak dağıtımının ve savaş, kriz ya da doğal afet gibi olağanüstü durumların bir sonucu olarak ortaya çıkar.

açıdan karaborsa, piyasanın arz-talep dengesinin bozulduğu durumlarda ortaya çıkan bir “denge dışı piyasası”dır. Hukuki açıdan ise genellikle yasalara aykırı, vergi dışı ve kamu denetiminden uzak bir faaliyet alanıdır. Ancak deyince karaborsa bu anlamından daha öte bir anlama bürünmekte ve savaş/ambargo vb. sebeplerle doğal yollardan erişilemeyen ürünlere daha fazla bedel ödeyerek sahip olmaya çalışma işi olarak düşünülebilir.

Filistin’de karaborsa faaliyetlerinin kökeni, dönemine kadar uzanabilir (Doumani, 1994). Ancak modern anlamda karaborsa ekonomisi, özellikle 20. yüzyılın ortalarından itibaren, bölgedeki siyasi çatışmalar ve ekonomik ambargoların etkisiyle belirginleşmiştir. ’in 2007 yılında Gazze Şeridi’ne uyguladığı abluka, bölgeye mal girişini ciddi şekilde kısıtlamış ve bu durum, temel ihtiyaç maddelerinin temininde zorluklara yol açmıştır (Deveci, 2023). Bu koşullar altında, karaborsa faaliyetleri, halkın temel ihtiyaçlarını karşılamak için alternatif bir yol haline gelmiştir.

Filistin’de karaborsa ekonomisinin tarihsel gelişimi, bölgenin siyasi ve ekonomik istikrarsızlıklarıyla yakından ilişkilidir. Özellikle Gazze Şeridi’nde, İsrail’in uyguladığı abluka ve sıkı kısıtlamalar nedeniyle temel ihtiyaç maddelerine erişim sınırlanmış, bu da karaborsa faaliyetlerinin artmasına yol açmıştır. Pandemi öncesi büyük sorun oluşturan ekonomik ve ticari kısıtlamaların kapsamı pandemi döneminde daha da artmış ve nihayet Eylül 2023 sonrası dahil her türlü ihtiyaç maddesine erişim özellikle Gazze’de sadece karaborsada veya az sayıdaki yardımla mümkün olabilmektedir (Izhiman, 2012).

Toplumsal refah ve düzen açısından sorunlu olan karaborsa, İslam fıkhında “ihtikar” biçiminde ifade edilir ve karaborsacılık zulüm olarak görülür. İslam mezheplerinin çoğuna göre bu eylem haramdır (Kallek, 2000). Karaborsacılık ve özellikle temel gıda maddelerinin karaborsacılığı diğer dinlerde de bir sömürü olarak değerlendirilmiştir (Acar, 2014: 59)if a maneh is equal to sixty shekels, a...”,”publisher”:”(The William Davidson Talmud. Zira karaborsacılık insanların en temel ihtiyaçlarını gidermesini engelleyecek bir duruma yol açabilir. Günümüzde Filistin’de özellikle ’de yaşananlar bunun en güzel örneğidir. İnsanların çok kıt kaynaklarla hayatta kalmaya çalıştığı ve İsrail tarafından sürekli bombardımana tabi tutulduğu bu coğrafyada su gibi en hayati ihtiyaçlar bile karaborsa haline gelebilmektedir (bkz. Al Mezan, 2025).

Genellikle karaborsa ile eş anlamlı olan gölge ekonominin, Filistin GSYİH’sinin önemli bir bölümünü oluşturduğu tahmin edilmektedir. Yapılan araştırmalar, Filistin’deki gölge ekonominin 2000 ile 2021 yılları arasında GSYİH’nin yaklaşık yüzde 44,45’ini temsil ettiğini ve bu durumun Filistin hükümeti için gelir vergisinde önemli bir kayba işaret ettiğini göstermektedir (Awwad & Al-Kababji, 2023).

Filistin’de karaborsanın nedenleri arasında vergi sistemi de zikredilmektedir. Filistin’deki vergi sisteminin in hem para kazanırken hem de para harcarken karaborsa dahil yasa dışı yollara başvurmak zorunda kalmasına neden olduğu anlaşılmaktadır (Abuamsha & Hattab, 2023). Bir diğer neden ise İsrail’in kendi ıyla Filistin bankaları arasındaki ilişkileri kesmesidir. Bu tür Filistin finans sisteminin uluslararası finansal sistemden izole edilmesi girişimleri de Filistin’de nakit ekonomisini ve karaborsayı daha da artırmaktadır. Bu girişimler iç ve dış ticareti, ödeme ve tahsilatları, kamu hizmetlerini ve günlük hayatı durduracak sonuçları amaçlamaktadır (Han & Essaid, 2025). Nitekim Gazze’nin çalışan son ATM’sinin 2024 yılında kapanması ve İsrail’in böylece yeni para girişini engellemesi nedeniyle Gazzeli Filistinliler yırtık banknotları ve paslı paraları onararak alışveriş yapmak zorunda kalmaktadırlar (Carr-Ellis, 2025). ’da ise İsrail’in uyguladığı geçiş kısıtlamaları ve ruhsat prosedürleri nedeniyle ticaret ve çalışma izinleri dahi karaborsaya düşmektedir (Feldman, 2008; Habbas) Filistin halkının İsrail’in sürekli artan işgal ve saldırıları karşısında kendisini savunabilmek için gerekli olan silahlarını çoğu zaman karaborsadan tedarik edebilmektedir. Öyle ki, İsrail, işgal altındaki Filistin’in Gazze bölgesini, ücretli muhbir ağları, toplu sürgünler, toplu cezalandırmalar ve başıboş ölüm mangalarıyla desteklenen en ileri gözetleme teknolojisiyle yönetilen dünyanın en büyük toplama kampına dönüştürmeyi başarsa bile günümüzde halkın elindeki silahların artmasını engelleyememiştir (Naylor, 1994). İşgal ve ambargo altında bir halkın silah edinmesinin bir yolu da karaborsa olmaktadır.

Bağışçı yardımlarına bağımlılık ve kısıtlı ekonomik egemenlik göz önüne alındığında, nin karaborsa ile mücadele edebilmesi için güçlü kurumlara, düzenlemelere ve Fintech, yapay zekâ gibi teknolojik gelişmelere adapte olmuş bir piyasa yapısına ihtiyacı bulunmaktadır (Badwan & Awad, 2022). Nitekim Dünya Bankası 2018 yılında yayınladığı bir raporda, İsrail’i Gazze ekonomisinin iyileştirilmesine yardımcı olmak için ticaret, mal ve insan dolaşımı üzerindeki kısıtlamaları kaldırmaya çağırarak “Gazze’yi şeffaf ve etkili bir şekilde yönetecek meşru kurumların” geliştirilmesini talep etmiştir (Middle East Eye, 2018).

Ölümcül koşullar altında dağıtılan insani yardımların bile fahiş fiyatlarla satılmasına neden olan Filistin’deki karaborsa, daha geniş çaplı bir ekonomik durgunluğun hem bir belirtisi hem de katalizörü olarak hizmet vermektedir (Firstpost, 2025). Karaborsanın varlığı, kurumsal kırılganlık, çatışmanın etkileri ve bireyleri hayatta kalma aracı olarak gayri resmî faaliyetlere iten sosyo-ekonomik baskılarla derinden bağlantılıdır. Karaborsanın ortadan kaldırılması da bu sebeplerin ortadan kaldırılmasına bağlıdır.

KAYNAKÇA

  • Abuamsha, Mohammad Kamal & Hattab, Lana Majdi (2023). “Shadow Economy–Financial Sustainability Nexus: The Case of Palestine”. Journal of Economic Studies, 51 (2), 375-393.
  • Acar, Cafer (2014). “Risalet Dönemi Savaşlarının Başlamasında Mekke Döneminde Müslümanlara Yönelik Saldırıların Rolü”. Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2 (1), 43-68.
  • Al Mezan (2025). Fact Sheet: Gaza’s Deepening Water Crisis Amid the Ongoing Genocide. Erişim Tarihi: 26.09.2025, https://www.mezan.org/public/en/post/46688.
  • Awwad, B. S. & Al-Kababji, M. W. (2023). “The Impact of the Shadow Economy on Tax Revenues in Palestine Between the Years (2000-2021)”. European Journal of Accounting, Auditing and Finance Research, 11 (10), 36-54.
  • Badwan, Nemer & Awad, Azmi (2022). “The Impact of Financial Technological Advancement (FinTech) on the Economic Growth: Evidence from Palestine”. Asian Journal of Economics, Business and Accounting, 50-65.
  • Carr-Ellis, E. (2025). “Gaza Is Running Out of Cash”. The Week. Erişim Tarihi: 13.10.2025, https://theweek.com/world-news/gaza-is-running-out-of-cash.
  • Deveci, Mustafa (2023). “İsrail’in Gazze’ye Uyguladığı Abluka ve Tecrit Karanlık Çökünce Daha Fazla Gün Yüzüne Çıkıyor”. AA. Erişim Tarihi: 15.07.2025, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/israil-in-gazze-ye-uyguladigi-abluka-ve-tecrit-karanlik-cokunce-daha-fazla-gun-yuzune-cikiyor/3032862.
  • Doumani, B. B. (1994). “The Political Economy of Population Counts in Ottoman Palestine: Nablus, circa 1850”. International Journal of Middle East Studies, 26 (1), 1-17.
  • Feldman, I. (2008). Governing Gaza: Bureaucracy, Authority, and the Work of Rule, 1917-1967. Durham: Duke University Press.
  • Firstpost (2025). As Palestinians Brave Hunger, Aid Black Market Flourishes in Gaza; Rice Costs 15 Times Prewar Price. Erişim Tarihi: 15.07.2025, https://www.firstpost.com/world/as-palestinians-brave-hunger-aid-black-market-flourishes-in-gaza-rice-costs-15-times-prewar-price-13904638.html.
  • Habbas, W. (2020). “Palestinian Workers in the Israeli Market: The Labour Permit Brokerage System”. MAS. Erişim Tarihi: 13.10.2025, https://www.researchgate.net/publication/354076663_Palestinian_Workers_in_the_Israeli_Market_The_Labour_Permit_Brokerage_System.
  • Han, Sarmad & Essaid, Salim A. (2025). “Israel’s Move to Isolate Palestinian Banks Will Give Rise to Black Market”. The National. Erişim Tarihi: 15.07.2025, https://www.thenationalnews.com/business/economy/2025/06/16/israels-move-to-isolate-palestinian-banks-will-give-rise-to-black-market/.
  • Izhiman, Ahed (2012). “Economic Monitoring Report to the Ad Hoc Liaison Committee”. World Bank. Erişim Tarihi: 15.07.2025, https://www.worldbank.org/en/country/westbankandgaza/publication/economic-monitoring-report-ahlc.
  • Kallek, Cengiz (2000). “İhtikâr”. TDV İslâm Ansiklopedisi, 21, 560-565. İstanbul: TDV Yayınları.
  • Middle East Eye (2018). Gaza economy in crisis: World Bank report warns that it’s in “free fall”. Erişim Tarihi: 17.07.2025, https://www.middleeasteye.net/news/gaza-economy-crisis-world-bank-report-warns-its-free-fall.
  • Naylor, R. T. (1994). “Loose Cannons: Covert Commerce and Underground Finance in the Modern Arms Black Market”. Crime, Law & Social Change, 22 (1), 1-57.
  • Raz, A. (2024). Loot: How Israel Stole Palestinian Property. New York: Verso Books.
  • Steinsaltz, Koren (çev.) (T.Y). “Talmud Bavli: Bava Batra 90b. (The William Davidson Talmud) Sefaria”. Sefaria. Erişim Tarihi: 26.09.2025, https://www.sefaria.org/Bava_Batra.90b.
  • TDK (2025). Güncel Türkçe Sözlük. Erişim Tarihi: 26.09.2025, https://sozluk.gov.tr.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Altunay, Mehmet Akif. “Karaborsa”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 887-889. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.